انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

بررسی پیامدهای دوگانه نظام آموزشی عصر پهلوی: از مشروعیت‌سازی دولتی تا بسترسازی انقلاب اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه مطالعات راهبردی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه مطالعات راهبردی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران.
10.22034/fademo.2026.580526.1183
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین پیامدهای مشروعیت‌بخش و ناخواسته نظام آموزشی در عصر پهلوی با روش تاریخی-تحلیلی و تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. جامعه پژوهش شامل اسناد، منابع کتابخانه‌ای و مقالات علمی مرتبط با تحولات آموزشی دوره پهلوی (۱۳۵۷-۱۳۰۴) بوده و نمونه‌گیری به روش هدفمند انتخاب گردید. فرآیند تحلیل در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت پذیرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام آموزشی در عصر پهلوی، در کنار پیامدهای مشروعیت‌بخش چون گسترش دیوان سالاری آموزشی، افزایش نرخ سواد، رشد تعداد دانش‌آموزان و شکل‌گیری طبقه متوسط جدید، مجموعه‌ای از پیامدهای ناخواسته نیز تولید کرد. شکاف میان انتظارات ایجادشده توسط آموزش و ظرفیت‌های واقعی بازار کار، واکنش‌های هویتی گروه‌های مختلف اجتماعی (از جمله تأسیس بیش از ۱۸۰ مدرسه اسلامی به عنوان بدیل نظام رسمی) و تبدیل تدریجی مدارس به عرصه‌ای برای شکل‌گیری گفتمان انتقادی و کنشگری سیاسی از مهم‌ترین پیامدهای این نظام آموزشی به شمار می‌روند. تحلیل سازوکار‌های علّی نشان می‌دهد که این پیامدهای ناخواسته از طریق فرآیندهایی چون «شکاف آرمان-واقعیت»، «بازگشت غیرمنتظره سرمایه انسانی» و «واکنش هویتی به یکسان‌سازی فرهنگی» تحقق یافتند. این یافته‌ها که مبتنی بر تجربه تاریخی ایران در دوره پهلوی است، نشان می‌دهد که نوسازی آموزشی با ویژگی‌هایی چون ماهیت آمرانه و بی‌توجهی نسبی به بافت فرهنگی-دینی جامعه به جای مشروعیت‌سازی، به بسترسازی برای تغییر سیاسی انجامید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ازغندی، علیرضا(1382). تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران(1320-1357). تهران: سمت.
- استوار، مجید(1402). آموزش و نوسازی ایران در دولت پهلوی اول. تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی.
- اصیل، حجت‌الله (1384). نظام آموزشی نوین ایران در عصر پهلوی اول. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- اکبری، محمدعلی (1391). پروژه ملت‌سازی عصر پهلوی اول در متون آموزشی تاریخ.  تاریخ ایران، 5 (2)، 33-60. https://irhj.sbu.ac.ir/article_94829.html
- ایروانی، شهین (1393). مقدمه‌ای بر تبیین ماهیت نظام آموزش‌وپرورش ایران از آغاز دوره مدرن سازی تا امروز. پژوهش‌نامه مبانی تعلیم و تربیت، 4 (1)، 83-110. https://fedu.um.ac.ir/article_34397.html
- باصری، انسیه و سادات بیدگلی، سید محمود (1404). تغییرات آموزش‌وپرورش نوین در دو دهه منتهی به انقلاب اسلامی با تأکید بر تلویزیون آموزشی. انقلاب پژوهی، 3 (5)، 289-317.
- بیاتی، حمید و منیری، حمید (1403). شناسایی روند تاریخی شکل‌گیری بسیج منابع نیروهای مذهبی شهرستان ساوه در فرایند انقلاب اسلامی. تاریخ‌های محلی ایران، 12(1)، 125-136.
- روح‌بخش‌آله‌آباد، رضا و زارع‌حسینی، سید فرزام (1403). نقش فعالیت‌های سپاه دانش در گسترش آموزش و توسعه زیرساخت‌های روستایی.  تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام، 1(4)، 97-124.
- روزنامه اطلاعات (بی‌تا). احصائیه مدارس ایران. شماره ۲۱ و ۲۲.
- روشن‌نژاد، ناصر.(1384)  مدارس اسلامی در دوره پهلوی دوم. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- زارعی، علی و رادبخش، مصطفی (1405). مطالعه تاریخی-تحلیلی نقش معلمان و دانشگاهیان اراک در تحولات منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی(1357-1350)  . جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 7 (1)، 125-150.
- شکوری، ابوالفضل و عباسی، آوات (۱۳۹۵). شکل‌گیری اندیشه سیاسی «تجدد آمرانه» در تاریخ معاصر ایران (مطالعه موردی: نامه فرنگستان). سیاست، ۴۶(۱)، 109-128.
- کریمی‌گیلایه، یونس، عادلفر، بهرامعلی، فلاح‌توتکار، حسین، و بهرام‌نژاد، محمد (۱۴۰۳). واکاوی کنش صنفی-سیاسی معلمان و دانش‌آموزان استان قزوین در فرایند پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۶-۱۳۵۷ ش). جستارهای تاریخی، ۱۵ (۱۲۳۹-۲۶۶.
- متی، رودی (۱۳۸۷). آموزش‌وپرورش در دوره رضاشاه. ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی.
-محمدی، محمود و فتحی، کوروش (1404). بررسی دستگاه ایدئولوژیک دولت پهلوی اول در نظام تربیت‌معلم. جامعه‌شناسی تاریخ، 16 (1)، 229-321. https://jhs.modares.ac.ir/article_27884.html
- مرعشی، افشین. (1387) ملی‌سازی ایران: فرهنگ، قدرت و دولت، 1940-1870. ترجمه شهربانو صارمی، تهران:  ققنوس.
- میرعرب‌رازی، زهرا (۱۴۰۴). نقش اعتراضات صنفی معلمان در سرنگونی دولت محمدرضا شاه پهلوی (بهمن ۱۳۵۷). تاریخ‌های محلی ایران، ۱۲ (۱)، 37-64. https://doi.org/10.82536/rihip.2025.1211000
- نادری، علیرضا و هوشنگی، حمیدرضا. (1399). وضعیت محرومیت و فاصله طبقاتی در دوره پهلوی دوم؛ واکاوی عوامل و زمینه‌ها. دولت پژوهی ایران معاصر، 6 (3)، 93-115.
- نوروزی چلیچه، محمد، شیخ‌زاده، حجت و محمدی مصیری، علی. (1404). تحلیل ساختاری نفوذ سیاسی و امنیتی آمریکا در      سلطنت پهلوی دوم. مطالعات دولت‌های معاصر ایران، 11(1)، 137-165. https://jms.ihu.ac.ir/article_209865.html
- وزارت فرهنگ (1342). سالگرد سپاه دانش. تهران: بی‌نا.
-Abrahamian, E. (2010). Iran between two revolutions (A. Golmohammadi, M. E. Fattahi, & L. Lailai, Trans.). Tehran: Ney Publishing. (Original work published 1982).
-Abrahamian, E. (2012). A history of modern Iran (M. E. Fattahi & L. Lailai, Trans.). Tehran: Ney Publishing. (Original work published 2008).
-Anderson, B. (1983). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.
-Ansari, M. A. (2001). The myth of the White Revolution: Mohammad Reza Shah, modernization, and the consolidation of power. Middle Eastern Studies, 37(3), 1-24.
-Baert, P. (1991). Unintended consequences: A typology and examples. International Sociology, 6(2), 201-210. https://doi.org/10.1177/026858091006002006
-Cronin, S. (2003). The making of modern Iran: State and society under Reza Shah, 1921-1941. Routledge Curzon.
-Farmanfarma, A. (1954). Constitutional law of Iran. American Journal of Comparative Law, 3(1), 241-247. https://doi.org/10.2307/837742
-Foran, J. (1993). Fragile resistance: Social transformation in Iran from 1500 to the revolution. Westview Press.
-Frank, A. G. (1967). Capitalism and underdevelopment in Latin America. Monthly Review Press.
-Hobsbawm, E. & Ranger, T. (Eds.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
-Jacobs, N. (1966). The sociology of education in Iran. University of Tehran Press.
-Jamalzadeh, M. A. (1941). Ganj-e Shayegan. Tehran: Majlis Printing House.
- Karamipour, H. & Shannon, M. (2021). Religious modernism in pre-university schools: The case of Mohammad Reza Shah Pahlavi's Iran. Iranian Studies, 54(3-4), 549-572. https://doi.org/10.1080/00210862.2020.1829460
-Keddie, N. R. (2006). Modern Iran: Roots and results of revolution (Updated ed.). Yale University Press.
-Kia, M. (1998). Persian nationalism and the campaign for language purification. Middle Eastern Studies, 34(2), 9-36. https://www.jstor.org/stable/4283935
-Malekpour, M. & Mousavinia, M. (2025). Analysis of cultural policy in the domain of Iranian women during the Pahlavi II era with a focus on the U.S. embassy espionage documents. American Strategic Studies, 5(2), 111–137. https://doi.org/10.47176/asr.2025.1316
-Marashi, A. (2008). Nationalizing Iran: Culture, power, and the state, 1870-1940. University of Washington Press.
-Menashri, D. (1992). Education and the making of modern Iran. Cornell University Press.
-Paidar, P. (1995). Women and the political process in twentieth-century Iran. Cambridge University Press.
- Rahmati, H. (2024). A study of the hegemonic potentials of Iranian teachers' collective activism (1920-2023) [Master's thesis, University of Victoria]. UVicSpace. http://hdl.handle.net/1828/15779
-Ringer, M. M. (2001). Education, religion, and the discourse of cultural reform in Qajar Iran. Mazda Publishers.
-Sassani, A. H. K. (1962). Education in Iran (Bulletin No. 18, OE-14081). U.S. Department of Health, Education, and Welfare, Office of Education.
-So, A. Y. (1990). Social change and development: Modernization, dependency, and world-system theories. SAGE Publications.
-Sonntag, H. R. (2001). Dependency theory. In N. J. Smelser & P. B. Baltes (Eds.), International encyclopedia of the social & behavioral sciences (pp. 3501–3505). Elsevier.
-Vejdani, F. (2014). Making history in Iran: Education, nationalism, and print culture. Stanford University Press.
-Watson, K. (1976). The Shah's White Revolution: Education and reform in Iran. Comparative Education, 12(1), 23-36. https://www.jstor.org/stable/3098430
 
دوره 4، شماره 7
خرداد 1405
صفحه 217-246

  • تاریخ دریافت 15 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 26 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 17 تیر 1405