انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

دموکراسی در برابر سنت:تحلیل اندیشه سیاسی مخالفان و موافقان مشروطه و تأثیر آن بر کودتای محمدعلی شاه قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران.
2 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی تاکستان، ایران.
3 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران.
10.22034/fademo.2025.552973.1157
چکیده
پادشاهی سه‌ساله محمدعلی شاه قاجار آکنده از صحنه‌های کشمکش و خصومت میان نهاد سلطنت از یک‌سو و مشروطه‌خواهان از سوی ‌دیگر بود که در نهایت به کودتای محمدعلی شاه انجامید. بااین‌حال، این رویداد صرفاً ماهیتی نظامی نداشت، بلکه نتیجه تقابل عمیق اندیشه‌های سیاسی رقیب در این دوره بود. پژوهش حاضر به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه درگیری میان ایده‌های دموکراسی و سنت، زمینه‌ساز این کودتا شد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تاریخی - گفتمانی کوئنتین اسکینر، به بازسازی معانی تاریخی مفاهیم «دموکراسی» و «سنت» در گفتمان طرفین درگیر، یعنی مشروطه‌خواهان و سنت‌گرایان، می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این مفاهیم به‌مثابه «کنش‌های گفتمانی» در جهت توجیه یا مقابله با کودتا به کار گرفته شدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. کودتا نتیجه نبرد گفتمانی بر سر مشروعیت سیاسی بود، نه صرفاً اختلاف بر سر قدرت؛ 2. محمدعلی شاه با اتکا به گفتمان سنت‌گرایان و بازتعریف مفاهیمی چون «نظام» و «شریعت»، کودتا را به‌مثابه اقدامی مشروع برای بازگرداندن «نظام سنتی» توجیه کرد؛ 3. در مقابل، مشروطه‌خواهان نیز با بازتعریف مفاهیمی چون «قانون»، «دموکراسی» و «برابری»، مقاومت خود را مشروعیت‌بخشی کردند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آبادیان، حسین (1374). مبانی نظری حکومت مشروطه و مشروعه. تهران: نی.
- آبراهامیان، یرواند (1392). ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.
- آجدانی، لطف اله (1391). اندیشه‌های سیاسی در عصر مشروطیت ایران. تهران: علم.
- آجودانی، ماشاءالله (1386). مشروطه ایرانی. تهران: اختران.
- آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1395). مکتوبات کمال الدوله و ملحقات آن. بی‌جا، باشگاه ادبیات.
- آدمیت، فریدون (1364). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. سوئد: کانون کتاب ایران.
-آدمیت، فریدون (1349). اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده. تهران: خوارزمی.
- ازغندی، سید علیرضا (1374). ارتش و سیاست. تهران: قومس.
-اسکینر، کوئنتین (1393). بینش‌های علم سیاست. ترجمه فریبرز مجیدی، تهران: فرهنگ جاوید.
- اطهری، اسدالله (1397). ایران و مدرنیته، قم: نسیم کوثر.
- افشار، ایرج و دیگران (1402). مشروطه‌خواه لیبرال: سید حسن تقی زاده، پدران بنیان‌گذار ایران جدید. تهران: اگر.
- اصلان زاده، مهدی (1393). زمینه‌های تحولات فکری جنبش مشروطه‌خواهی در ایران. مطالعات جامعه‌شناختی ایران، 4 (13)، 85 ـ 111.    http://noo.rs/jEkQL      
- براون، ادوارد (1376). انقلاب مشروطیت ایران. ترجمه مهدی قزوینی، تهران: کویر.
- بشیریه، حسین (1398). تاریخ اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم (لیبرالیسم و محافظه‌کاری). تهران: نی.
- تربتی سنجابی، محمود (1400). مشروطیت از زبان تقی زاده. تهران: هزاره سوم اندیشه.
- ثبوت، اکبر (1389). دیدگاه‌های آخوند خراسانی و شاگردانش. تهران: طرح نو.
- حائری، عبدالهادی (1381). تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق. تهران: امیرکبیر.
- خاکسار، عباس (1395). تأملی در انقلاب مشروطه ایران: حفره تاریخی تاریک‌روشن بیست‌ساله 1285 ـ 1305 همراه با نقدی بر چند روایت. تهران: نگاه.
- دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
- رجایی، فرهنگ (1390). تحول اندیشه سیاسی در شرق باستان. تهران: قومس.
- رضوانی، هما (1362). لوایح آقا شیخ فضل‌الله نوری. تهران: تاریخ ایران.
- زرگری نژاد، غلامحسین (1386). رسائل مشروطیت. تهران: کویر.
- غلامحسین، میرزا صالح (1385). مذاکرات مجلس اول،1326 ـ 1324، توسعه سیاسی ایران در ورطه سیاست بین‌الملل. تهران: مازیار.
- فیرحی، داود (1392). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سمت.
- فیرحی، داود (1396). قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام. تهران: نی.
- کدیور، محسن (1387). سیاست‌نامه خراسانی. تهران: کویر.
- کرمانی، ناظم الاسلام (1366). تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: امیرکبیر.
- نائینی، محمدحسین (1361). تنبیه الامة و تنزیه الملة. مقدمه و توضیحات سید محمود طالقانی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
- یزدانی، سهراب (1400). کودتاهای ایران. تهران: ماهی.
Abrahamian, E. (2008). A History of Modern Iran. Cambridge University Press.-
-Bayat, M. (1991). Iran’s First Revolution: Shi’ism and the Constitutional Revolution of 1905–1909. Oxford University Press.
Dahl, R. A. (1989). Democracy and Its Critics. Yale University Press-
-Gheissari, A. & Nasr, V. (2006). Democracy in Iran: History and the Quest for Liberty. Oxford University Press.
-Kashani-Sabet, F. (1999). Frontier fictions: Shaping the Iranian nation, 1804–1946. Princeton University Press.
-Luttwak, E. N. (1968). COUP D’ÉTAT: A Practical Handbook. Harvard University Press.
-Lambton, A. K. S. (1953). Landlord and Peasant in Persia: A Study of Land Tenure and Revenue Administration. Oxford University Press.
Martin, V. (1989). Islam and Modernism: The Iranian Revolution of 1906. I.B. Tauris.-
Oakeshott, M. (1962). Rationalism in Politics and Other Essays. Methuen.-
- Skinner, Q. (1969). Meaning and Understanding in the History of Ideas. History and Theory, 8(1), 3–53. https://doi.org/10.2307/2504188
-Skinner, Q. (1970). Conventions and the understanding of speech acts. The Philosophical Quarterly, 20(79), 118–138. https://doi.org/10.2307/2218084
- Skinner, Q. (2002). Visions of Politics: Volume I: Regarding Method. Cambridge University Press
دوره 4، شماره 7
خرداد 1405
صفحه 364-337

  • تاریخ دریافت 21 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 18 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 06 دی 1404