انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

مفهوم شورش در اندیشه سیاسی ایران باستان: تحلیل محتوای کتیبه بیستون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
از نخستین روزهای سیاست ورزی در ایران، شورش و دگرگونی سیاسی یکی از مقولات مهم اندیشه و عمل سیاسی بوده است. هرچند واژۀ انقلاب واژه‌ای مدرن است و به همین دلیل در عنوان از واژۀ شورش استفاده شده؛ ولی نوع کنشی که برای براندازی یک رژیم سیاسی انجام می‌شد شباهت زیادی با مفهوم انقلاب امروزی دارد. در ایران باستان به‌عنوان یکی از باسابقه‌ترین تمدن‌ها و دولت‌ها، مقولۀ دگرگونی سیاسی یا شورش نقش مهمی داشته است. با نگاهی به نخستین شورش تاریخ ایران که در دورۀ هخامنشی رخ داد می‌توان اهمیت مقولات سیاسی مهمی چون شورش را در ایران قدیم نشان داد. هدف این مقاله نشان دادن نقطه‌های آغازین دربارۀ مقولۀ دگرگونی سیاسی در تاریخ ایران قدیم از خلال بررسی یکی از مهم‌ترین متون دورۀ هخامنشی یعنی سنگ‌نوشته بیستون است. روش این مقاله تحلیل محتواست و می‌کوشد تا از طریق تحلیل محتوای کیفی یکی از متون اثرگذار این دوره که نقش مهمی در تفکر سیاسی ایرانیان داشته، مقولۀ دگرگونی یا به تعبیر امروزی انقلاب را از خلال آن استخراج و تحلیل کند. یافته مقاله آن است که اولاً مفهومی به نام «خویشکاری» مهم‌ترین مبنای نظری نظم سیاسی و اجتماعی ایران قدیم بوده است؛ ثانیاً نظم بوروکراتیک هخامنشی از مبانی مشروعیت سه‌گانه الهی، نژادی و کارکردی برخوردار بود؛ ثالثاً درنتیجۀ خدشه بر این مبانی، هرم حاکمیت دچار تفرقه و شورش شد؛ رابعاً دستگاه ریشه‌دار دولت توانست ایالت‌های شورشی را مهار و شاه جدید را به قدرت برگرداند و شورش را در بلندمدت ناکام گذارد. نتیجۀ این بررسی آن است که هرگاه خویشکاری در جامعه دچار اختلال شود، ثبات به‌هم‌خورده و جامعه با شورش، نافرمانی و انقلاب روبه‌رو خواهد شد، پدیده‌ای که در طولانی‌ترین ادوار ایران باستان نیز لباس واقعیت به تن کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- آذرنگ، عبدالحسین (2013). بیستون. دانشنامۀ جهان اسلام. تهران: بنیاد دایرۀ المعارف اسلامی. بایگانی شده از اصلی در اول سپتامبر.
- آلتوسر، لوئی (1387). ایدئولوژی و ساز و برگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمه روزبه صدرآرا، تهران: نشر چشمه.
- ادی، ساموئیل کندی (1347). آیین شهریاری در شرق. ترجمه فریدون بدره اى، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- افلاطون (1374). جمهور، ترجمه فؤاد روحانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ ششم.
- ایرسا (2021) . متن کامل کتیبه بیستون و رمزگشایی ازآن «داریوش یکم هخامنشی شاهنشاه ایران (522-486 پ.م.)»، کد خبر17951.       https://irsaonline.ir/
- بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ‌ (1386). تذکرة جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، تهران: نشر توس، چاپ سوم.
- بشیریه، حسین (1402). انقلاب و بسیج سیاسی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ یازدهم.
- جی آسانا، جاماسب (گردآورنده) (1371). متون پهلوی. ترجمه سعید عریان، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
- خرمشاهی، سید ضیاء‌الدین (1375). کتاب سبز، بانک اطلاعات استان کرمانشاه. کرمانشاه: انتشارات کانون تبلیغاتی دالاهو.
- رضایی‌راد، محمد (1389). مبانی اندیشه سیاسی در خرد مزدایی. تهران: طرح نو، چاپ دوم.
- فردوسی، ابوالقاسم (1394). شاهنامه: از پادشاهی لهراسب تا پایان پادشاهی بهرام گور. پیرایش جلال خالقی مقدم، بخش دوم، بهره 1. تهران: انتشارات سخن.
- قریشی، امان الله (1389). ایران نامه. تهران: انتشارات هرمس.
- کوهن، آلوین استانفورد (1401). تئوریهای انقلاب. ترجمه علی‌رضا طیب، تهران: نشر قومس، چاپ بیست و پنجم.
- گزنفون (1402). سیرت کوروش کبیر. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ چهارم.
- مجتبایی، فتح الله (1353). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی ایران باستان. تهران: انجمن فرهنگی ایران باستان.
- مینوی خرد (1364)  ترجمه احمد تفضلی، تهران: نشرتوس، چاپ دوم.
- ولف، مارینا نیکولایونا (1394). فلسفه یونانی متقدم و ایران باستان. ترجمه سیاوش فراهانی، تهران: انتشارات حکمت.
- ویسهوفر، یوزف (1382). ایران باستان از 550 پ.م. تا 650 م. ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران: انتشارات ققنوس، چاپ پنجم.
- هولستی، اُل. آر. (1391). تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی. ترجمه نادر سالارزاده امیری، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ سوم.
 
-Bauman, Richard A. (2o12). Human Rights in Ancient Rome. Routledge,
- Collins, John J. & Manning, J.G. ed. (2016). Revolt & Resistance in the Ancient Classical World & the Near East in the Crucible of Empire. English Publisher: Brill.
- Finer, S. E. (1997). The History of government. Volume I, Ancient Monarchies and Empires, Oxford University Press.
- Heather, Peter (2005). The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians. Oxford University Press.
- Hooykaas, Reijer (2000). Religion & the Rise of Modern Science. Regent College Publishing.
- Krippendorff, K. (2004). Content Analysis: An Introduction to Its Methodology (2nd ed.) Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
- Lloy, d Alan. B. (2014). Ancient Egypt: State & Society. OUP Oxford Publisher.
- Marrow, John (2005). History of Western Political Thought. London: Palgrave Macmillan.
- Plato- Alcibiades I, Translated by Benjamin Jowett: http: www. Ancienttexts. org/library/ greek/plato/ alcibiades I /html.
- Syme, Ronald (2002). The Roman Revolution. OUP Oxford Publisher.
 

  • تاریخ دریافت 12 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 20 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 25 آذر 1403