انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

چرا مصدق نتوانست؟: واکاوی علت اصلی شکست نهضت ملی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که پژوهشگران تاریخ معاصر با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند این‌که چرا مصدق در نهضت ملی ایران ناکام ماند و چرا درنهایت نتوانست به اهدافی که داشت نائل شود. در این پژوهش تلاش شده با استفاده از روش تحلیل موقعیت بررسی شود که عملکرد مصدق چه نقصی داشت که دشمنان وی موفق به حذف و برکناری او شدند. پیش از این محققان و پژوهشگران، پاسخ‌های متنوعی به این پرسش داده و عواملی را ذکر کرده‌اند. برخی عامل اصلی شکست مصدق را ناتوانی وی از جلوگیری از ایجاد تفرقه در میان هم‌پیمانانش دانسته‌اند؛ برخی انگشت روی ضعف رهبری سیاسی مصدق گذاشته‌اند؛ برخی دیگر، اعتماد بر دولت آمریکا را در جریان مقابله با انگلستان مطرح می‌کنند؛ دسته‌ای نیز آزادی دادن بیش‌ازحد به حزب توده را عامل اصلی شکست مصدق می‌دانند؛ و بالاخره گروهی، تکیه‌بر انبوه توده‌های سازمان‌نایافتة مردم را اشکال اصلی کار مصدق تشخیص دادند. همۀ این موارد پنج‌گانه صحیح است؛ ولی ازنظر این پژوهش، هیچ‌کدام بازتاب‌دهنده علت اصلی نیست. علت اصلی ناکام ماندن مصدق، تذبذب وی در میان نقش‌های سیاسی بود که ایفا می‌کرد. او از یک‌سو، یک نخست‌وزیر قانون‌مدار و لیبرال بود و از سوی دیگر، یک رهبر انقلابی و قهرمان مبارزه با استعمار که خواهان قطع دستان دولت‌های بیگانه و مزدوران داخلی آنان بود. مطالعه دقیق تاریخ نهضت ملی نشان می‌دهد که علت اصلیِ ناکامی‌های مصدق ناسازگاری میان این دو نقش بود. زیرا هریک از این دو نقش، الزاماتی دارد که باهم قابل جمع نیستند و نیز توقعاتی را ایجاب می‌کند که نمی‌شود همۀ آن‌ها را برآورده کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-آبراهامیان، یرواند (1384). ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر. ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نشر نی.
-آبراهامیان، یرواند (1393). کودتا (کودتای 1332، سازمان سیا و ریشه‌های روابط ایران و ایالات‌متحده در عصر جدید). ترجمه ناصر زرافشان، تهران: نشر نگاه.
- آبراهامیان، یرواند (1394). مردم در سیاست ایران: پنج پژوهش موردی. ترجمه بهرنگ رجبی، تهران: نشر چشمه.
-افشار، ایرج (1382) (گردآورنده). مصدق و مسائل حقوق و سیاست. تهران: نشر سخن.
- پایا، علی (1382). ابهام‌زدایی از منطق موقعیت. نامه علوم اجتماعی، 1(21)،271- 301.
https://jnoe.ut.ac.ir/issue_1054_3160.html
- پایا، علی (1385). ابهام‌زدایی از «منطق موقعیت» (بخش دوم). نامه علوم اجتماعی، 28(2)، 1-25.https://jnoe.ut.ac.ir/article_10502.html
- حائری، عبدالهادی (1372). نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب. تهران: انتشارات امیرکبیر.
- خانی، امین (1395). مصدق و نهضت ملی شدن نفت. تاریخنامۀ خوارزمی، 4(2)، 89- 108.
- خسروشاهی، سید هادی (1379) (گردآورنده). فدائیان اسلام: تاریخ، عملکرد، اندیشه. تهران: اطلاعات.
- سمیعی، محمد (1398). نقش سیاسی توده‌ها در ایران معاصر، بازخوانی و تحلیل تأثیر توده‌ها در تحولات سیاسی. فصلنامه سیاست، 49(2)، 373- 393.
- شایگان، احمد (1385). سید علی شایگان: زندگی‌نامه سیاسی، نوشته‌ها و سخنرانی‌ها، تهران: نشر آگاه.
- شوکت، حمید (1385). در تیررس حادثه: زندگی سیاسی قوام‌السلطنه. تهران: نشر اختران.
- طاهرزاده کوزانی، نوری، هادی و علیزاده، رضا (1402). خوانش پسااستعماری هویت در اندیشه محمد مصدق با تأکید بر روش واسازی. پژوهشنامه علوم سیاسی، 18 (3) 199- 234.
- عاقلی، باقر (1369). روزشمار تاریخ ایران. تهران: نشر گفتار، 2 جلدی.
- عظیمی، فخرالدین (1387). بحران دموکراسی در ایران 1332-1320. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری، تهران: نشر آسیم.
- عظیمی، فخرالدین (1394). تأملی در نگرش سیاسی مصدق: گفتارهایی در تاریخ، سیاست و فرهنگ سیاسی ایران. تهران: نشر خجسته.
-کاتم، ریچارد (1371). ناسیونالیسم در ایران. ترجمه فرشته سرلک، تهران: نشر گفتار.
-کاتوزیان، همایون (1371). مصدق و نبرد قدرت در ایران. ترجمه احمد تدین، تهران: نشر رسا.
- مصدق، محمد (1359). تقریرات مصدق در زندان دربارۀ حوادث زندگی خویش. به ‌اهتمام جلیل بزرگمهر، به کوشش ایرج افشار، تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
- مصدق، محمد (1365). خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق. به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی.
- مکی، حسین (1368). خاطرات سیاسی حسین مکی. تهران: انتشارات علمی.
- موحد، محمدعلی (1378). خواب آشفته نفت: دکتر مصدق و نهضت ملی ایران. تهران: نشر کارنامه.
 - نجاتی، غلامرضا (1378). جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای 28 مرداد 1332. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- نعمتی زرگران، مرتضی (1387). علت ناکامی مصدق در تحقق استراتژی کنترل ارتش توسط نهادهای غیرنظامی. پژوهشنامه علوم سیاسی، 4 (1)، 213- 247.
 
-Kenny, P).2023). Why Populism? Political Strategy from Ancient Greece to the Present. Cambridge: Cambridge University Press.
-Popper, K(1974).Objective Knowledge: an evolutionary approach. Clarendon Press.

  • تاریخ دریافت 01 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 03 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 13 خرداد 1403