انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

تحلیل بازنمایی عدالت اجتماعی به مثابه یکی از آرمان‌های انقلاب اسلامی در کتاب درسی جامعه‌شناسی پایه دوازدهم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه جامعه‌شناسی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/fademo.2026.585404.1194
چکیده
عدالت اجتماعی یکی از بنیادی‌ترین آرمان‌های انقلاب اسلامی ایران و از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت سیاسی و فرهنگی جمهوری اسلامی به شمار می‌آید. ازآنجاکه نظام آموزش رسمی نقش مهمی در انتقال ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی به نسل‌های جدید دارد، بررسی نحوه بازنمایی مفهوم عدالت اجتماعی در کتاب‌های درسی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی چگونگی بازنمایی عدالت اجتماعی به مثابه یکی از آرمان‌های انقلاب اسلامی در کتاب جامعه‌شناسی پایه دوازدهم و بر اساس چهارچوب نظری عدالت اجتماعی جان رالز انجام شده است. روش پژوهش، در مقاله حاضر تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار است که در آن اصول بنیادین نظریه رالز شامل آزادی، برابری فرصت‌ها، اصل تفاوت، وضعیت آغازین، خیرهای اولیه و ساختار اساسی جامعه مبنای کدگذاری داده‌ها قرار گرفته‌اند. واحدهای تحلیل از متن نوشتاری، تصاویر آموزشی و فعالیت‌های کتاب استخراج و بر اساس شدت اشاره، نوع اشاره (مستقیم و غیرمستقیم) و میزان ارتباط با مؤلفه‌های عدالت اجتماعی طبقه‌بندی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه مفاهیم مرتبط با عدالت اجتماعی در بخش‌هایی از کتاب، به‌ویژه در درس «نابرابری اجتماعی»، به‌صورت نسبتاً گسترده مطرح شده‌اند، اما بازنمایی آن‌ها در کل کتاب از انسجام نظری کافی برخوردار نیست و برخی از مؤلفه‌های بنیادین عدالت اجتماعی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنین نتایج حاکی از آن است که میان جایگاه عدالت به‌عنوان یکی از آرمان‌های محوری انقلاب اسلامی و میزان بازتاب آن در برخی بخش‌های کتاب، فاصله‌ای قابل مشاهده وجود دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-آمدی، عبدالواحد بن محمد (1378). غررالحکم و درر الکلم. با شرح و ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- افضل‌خانی مریم و سمیرا قدوسی (1402). تحلیل محتوای کتاب‌های جامعه‌شناسی دوره دوم متوسطه بر اساس مؤلفه‌های شایستگی فرهنگی. رهبری و مدیریت آموزشی، 17 (4)، 107-132. http://noo.rs/PogLR
- امام خمینی، سید روح‌الله (1378). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1388). البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- ایچ، مایکل (۱۳۷۷). فیلسوفان سیاسی قرن بیستم. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران: کوچک.
- ایمان، محمدتقی و نوشادی، محمدرضا (۱۳۹۰). تحلیل محتوای کیفی. پژوهش، 3 (2)، 15- ۴۴.
- بادرن، لورنس (1374). تحلیل محتوا. ترجمه محمد یمنی دوزی سرخابی و ملیحه آشتیانی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
- بشیریه، حسین (۱۳۷۶). تاریخ اندیشه سیاسی در قرن بیستم. تهران: نی.
-حبیبی کندسر، مصطفی، دیلم صالحی، بهروز و اسلامی، سعید (1398). سیر تطور اندیشه جان رالز و زمینه‌های شکل‌گیری نظریه عدالت. غرب‌شناسی بنیادی، 10(2)،63- 88. https://doi.org/10.30465/os.2020.4951
- دیرباز، عسکر و مهری، هژیر (1389). نسبت نظریه جان رالز با فلسفه اخلاق کانت و فلسفه حق هگل. الهیات تطبیقی، 1(4)، 53- 72. http://noo.rs/66qzJ
- رالز، جان (1403). نظریه­ای در باب عدالت. ترجمه مرتضی نوری. تهران: مرکز.
- رزاقی، محمدرضا و زینب کوچکیان (14023). بررسی و تحلیل محتوای کتاب جامعه‌شناسی متوسطه دوم.  پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی، 5 (1)، 84-105. https://ensani.ir/fa/article/556737
- علویان، مرتضی و مختاری، جمال (1396). مسئله عدالت در آثار جان رالز و شهید بهشتی. سیاست، 4 (13)، 109-120.
- قائدی، محمدرضا و گلشنی، علیرضا (1395). روش تحلیل محتوا، از کمی گرایی تا کیفی گرایی. روش‌ها و مدل‌های روان‌شناختی، 7 (23)، 57 ـ 82.https://jpmm.marvdasht.iau.ir/article_1905.html
- کتابی، امیرعلی، شفیعی‌فر، محمد و سلیمانی، غلامعلی (1400). میزان تحقق مؤلفه‌های عدالت اجتماعی قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر اساس الگوهای توسعه دولت‌ها. مطالعات قدرت نرم، 11(2)، 201-223.
- کوهی‌نژاد، علی و کوه‌گرد، طوبی (۱۳۹۵). تحلیل محتوا با رویکرد کتب درسی. تهران: اکبر زاده.
- مرادی، آمنه و حکاک­زاده، محمدرضا (1402). بررسی دیدگاه جان رالز در مورد اصل عدالت. مطالعات فلسفه و حقوق، 1(1)، 1- 34. https://philosophylawjournal.ir/browse.php?a_id=26
- موحد، علی (۱۳۸۲). در هوای حق و عدالت. تهران: کارنامه.
- نادران، الیاس و نعمتی، محمد (۱۳۹۱). نقد و بررسی مبانی و روش‌شناسی نظریه عدالت جان رالز. مطالعات اقتصاد اسلامی، 5 (1)،7- 27.https://ies.isu.ac.ir/article_1444.html
- نعمتی، محمد (1396). بررسی و نقد نظریه عدالت جان رالز با تأکید بر قلمرو و تعریف عدالت. پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی،17 (3)، 103-122. https://ensani.ir/fa/article/378218
-نیک‌نهاد، اسماء و فاطمه‌الزهرا نیک‌نهاد (1404). تحلیل و نقد و بررسی محتوای کتاب جامعه‌شناسی پایه دوازدهم انسانی. چهاردهمین همایش ملی تحقیقات میان‌رشته‌ای در مدیریت و علوم انسانی، تهران.
- واعظی، سید احمد (۱۳۸۳). عدالت اجتماعی و مسائل آن. قبسات، 9 (33)، 189- 207. https://qabasat.iict.ac.ir/article_17315.html
 
 
- Berelson, B. (1952). Content Analysis in Communication Research. New York: Free Press.
-Krippendorff, K. (2013). Content Analysis: An Introduction to Its Methodology (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage
-krishna, K. (2006). Education and the Good Society. London: Routledge.
- Neuendorf, K. A. (2002). The Content Analysis Guidebook. Thousand Oaks, CA: Sage.
 Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press-
دوره 4، شماره 7
خرداد 1405
صفحه 305-336

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 06 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 07 تیر 1405