انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

فرایند تحول جریان فکری‌ـ ‌سیاسی اسلام‌گرایان در دورۀ پهلوی دوم: از فدائیان اسلام تا هیأت‌های مؤتلفه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار علوم سیاسی، گروه معارف، دانشگاه افسری امام حسین(ع)، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشکده مطالعات سیاسی، پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق (ع)، قم، ایران.
10.22034/fademo.2025.548874.1150
چکیده
اسلام‌گرایی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جریان‌های فکری ـ سیاسی ایران معاصر، نقشی اساسی در تحولات سیاسی ـ اجتماعی به‌ویژه در دورۀ پهلوی دوم ایفا کرده است. این جریان در مواجهه با فرایند مدرنیزاسیون پهلوی، ضمن تلاش برای حفظ هویت دینی جامعه، به بازتعریف نسبت سنت و تجدد در قالب گفتمان اسلام سیاسی پرداخت. اهمیت مطالعه این موضوع ازآن‌روست که فهم دقیق دگرگونی‌های درونی جریان اسلام‌گرا، شناخت بسترهای تاریخی شکل‌گیری انقلاب اسلامی و تحولات گفتمانی پس‌ازآن را ممکن می‌سازد. سؤال محوری این پژوهش آن است که جریان اسلام‌گرا در دورۀ پهلوی دوم چه فرایند تحولی را از نظر ایدئولوژی، سازمان‌دهی و عمل سیاسی پشت سر گذاشته است؟ براین‌اساس، تحقیق حاضر با رویکرد کیفی و با بهره‌گیری از روش «جریان‌شناسی سیاسی» به تحلیل تحولات این جریان از ظهور فدائیان اسلام تا شکل‌گیری هیأت‌های مؤتلفه اسلامی می‌پردازد. داده‌های پژوهش از طریق مطالعه اسنادی و تحلیل محتوای منابع تاریخی گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اسلام‌گرایی در این دوره از یک حرکت واکنشی و رادیکال به سمت سازمان‌یافتگی و نهادینه‌ شدن در قالب تشکل‌های منسجم تحول یافت و این دگردیسی زمینه‌ساز نقش‌آفرینی مؤثر آن در انقلاب اسلامی گردید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- احمدی حاجی‌کلایی، حمید (۱۳۸۷). جریان شناسی چپ در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- افتخاری، اصغر (۱۳۸۸). دو چهره اسلام هراسی؛ سلبی و ایجادی در تبلیغات غرب. فصلنامه رسانه،20(3)، 29-44.
- انصاری، مرتضی (1411 ق). المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات. قم: منشورات دارالذخائر.
- بروجردی، مهرزاد (1377). روشنفکران ایرانی و غرب. ترجمه جمشید شیرازی، تهران: نشر فرزان روز.
- پارسانیا، حمید (1377). حدیث پیمانه. قم: نشر معارف.
- جعفریان، رسول (1387). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی ـ سیاسی ایران ۱۳۲۰-۱۳۵۷. تهران: علم.
- جمشیدی، محمدحسین (1385). اندیشه سیاسی امام خمینی. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
- حسینی‌زاده، سید محمدعلی (1386). اسلام سیاسی در ایران. قم: دانشگاه مفید.
- حضرتی، حسن و پورقنبر، محمدحسن (1392). رویکرد مؤتلفه اسلامی نسبت به روحانیت سیاسی در پیش از انقلاب اسلامی 1357. پژوهشنامه علوم سیاسی، 9(1)، 177-204.dor:20.1001.1.1735790.1392.9.1.7.7
- خرمشاد، محمدباقر و سرپرست سادات، سید ابراهیم (1392). جریان شناسی سیاسی به‌مثابه روش. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(2)، 61-90.https://doi.org/10.7508/isih.2014.18.004
- دارابی، علی (1396). جریان‌شناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ 17.
- درخشه، جلال (1386). گفتمان سیاسی شیعه در ایران معاصر. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
- راستین، توحید و پاک نیا، محبوبه (1398). بررسی نقش نمادها در تقویت و ماندگاری جریان اسلام‌گرا در ایران دوره پهلوی؛ تحلیل جامعه‌شناختی. فصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، 11(22)، 147-177.
- روحبخش، رحیم (1386). از فدائیان اسلام تا مؤتلفه. مجله زمانه، 66، 41-48. https://noo.rs/Kd5eu
- عمید زنجانی، عباسعلی (1391). انقلاب اسلامی ایران. علل، مسائل و نظام سیاسی. قم: نشر معارف.
- فوزی، یحیی (۱۳۸۸). اندیشه سیاسی امام خمینی. قم: نشر معارف.
- مظفری، آیت (۱۳۹۰). جریان شناسی سیاسی ایران معاصر. قم: زمزم هدایت.

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 27 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1404