انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

بررسی مقایسه‌ای ماهیت اعتراضات 1388 تا 1398 ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین/ایران.
2 دانشجو دکتری علوم سیاسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)/ قزوین/ایران
10.22034/fademo.2025.531804.1125
چکیده
تحولات اجتماعی و سیاسی در جوامع انسانی گاهی در قالب اعتراض‌های مردمی بروز می‌یابد؛ اعتراض‌هایی که افزون بر بازتاب نارضایتی عمومی، آینه‌ای از چالش‌های ساختاری نظام‌های سیاسی و اجتماعی نیز هستند. ایران نیز در بازه‌ زمانی ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۸ شاهد چنین تحولاتی بوده است. سؤال اصلی پژوهش این است: اعتراض‌های ایران در سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۸ چه شباهت‌ها و تفاوت‌های ماهوی با یکدیگر دارند؟ فرضیۀ پژوهش آن است که ماهیت اعتراض‌ها از سیاسی به اقتصادی و سپس به ترکیبی از مطالبات اقتصادی‌ـ ‌اجتماعی تغییر یافته است. روش پژوهش، تحلیلی‌ـ‌کتابخانه‌ای و مبتنی بر داده‌های موجود، گزارش‌های رسانه‌ای و مطالعات منتشرشده است. جنبش سبز ماهیتی سیاسی داشت و عمدتاً در تهران و شهرهای بزرگ رخ داد؛ شرکت‌کنندگان آن جوانان شهری، دانشجویان و طبقۀ متوسط بودند که در پی حقوق سیاسی و مشروعیت انتخاباتی بودند. در مقابل، اعتراض‌های دی‌ماه ۱۳۹۶ ریشه در مشکلات اقتصادی، فساد و بیکاری داشت؛ بدون رهبری، غیر ایدئولوژیک و بیشتر در مناطق حاشیه‌ای و کارگری رخ داد. شرکت‌کنندگان اصلی آن را کارگران و جوانان بیکار تشکیل می‌دادند. اعتراض‌های آبان ۱۳۹۸ نیز در پی افزایش ناگهانی قیمت بنزین شکل گرفت و با ماهیتی اقتصادی‌ـ ‌اجتماعی در ۲۴ استان کشور گسترش یافت. در نتیجه، مقایسه‌ این سه دوره نشان می‌دهد که ماهیت اعتراض‌ها از سیاسی به اقتصادی‌ـ‌ اجتماعی تحول یافته و گسترۀ جغرافیایی آن‌ها نیز افزایش یافته است. براین‌اساس، پیشنهاد می‌شود دولت و نظام سیاسی توجه جدی‌تری به مطالبات اقتصادی و معیشتی مردم داشته باشند و اصلاحات ساختاری و شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها را در دستور کار قرار دهند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-آبراهامیان، یرواند (1392). ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، چاپ 20.
-آپ، کارل دیتر (1395). جنبش اجتماعی و اعتراض سیاسی: نظریه‌ها و رویکردها. ترجمه مجید عباسی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
-آزاد ارمکی، تقی (1376). جامعه‌شناسی ابن خلدون. تهران: تبیان.
- آقامحسنی، وحید و خجسته باقر زاده، حسن (1391). نقش اینترنت به‌عنوان رسانه‌ای اجتماعی در مدیریت بحران اجتماعی. فصلنامه رسانه‌های دیداری و شنیداری، 8(19)، 25-46. dor: 20.1001.1.26454696.1391.8.19.2.1
- امینی، سعیده، امیدی، فاطمه و انتظاری، اردشیر (1401). مضامین شعارها در اعتراضات سه دهه اخیر ایران. فصلنامه علوم اجتماعی، 29(97)، 1- 38. https://doi.org/10.22054/qjss.2023.67839.2525
- اوباما، باراک (1399). سرزمین موعود. ترجمه محمد معماریان، تهران: امیرکبیر، چاپ 3.
- بیرو، آلن (1380). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر ساروخانی، تهران: کیهان، چاپ 4.
- تاجیک، محمدرضا (1379). مدیریت بحران. تهران: فرهنگ گفتمان.
- جواهری لنگرودی، امیر (2020). وارسی و چشم‌انداز شعارهای اعتراضی ماه‌های آبان، آذر و دی 1398 در ایران. https://nedayeazady.org
- حاجیانی، ابراهیم (1397). اعتراضات و ناآرامی‌های دی‌ماه 1396: تحلیل‌ها و برآوردها. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
- حسینی جیردهی، حسین، باوندی پوری، محمد و محمودی رجاء، سید زکریا (1402). واکاوی نقش شبکه‌های اجتماعی در شکل‌گیری آشوب‌های اجتماعی آبان 1398 در ایران. فصلنامه آفاق امنیت، 16(58)، 11-49.
- حق‌پناه، جعفر (1376). هویت ایرانی: چند برداشت. کیهان فرهنگی، 135، 70-74.
239904. https://ensani.ir/fa/article/
- خبر تحلیلی الف (31/1/1389). درباره شعارهای جنبش سبز.https://old.alef.ir/vdca66ni.49noy15kk4.html?69141
- خبرگزاری مشرق (20/02/1396). تجمع سرمایه‌گذاران کاسپین و شعار علیه دولت.
 - روزنامه ایران (29 آبان 1398). حداقل 2333 میلیارد تومان در آتش سوخت. به نقل از پایگاه تابناک، https://www.tabnak.ir/fa/news/938745/
- زیباکلام، صادق (1390). مقدمه‌ای بر انقلاب اسلامی. تهران: روزنه، چاپ 8.
- سردارنیا، خلیل و البرزی، هنگامه (1401). تحلیل اعتراضات صنفی - اجتماعی اخیر در ایران از منظر نظریه سیاست خیابان. فصلنامه راهبردی سیاست، 11(40)، 107-150.https:// doi.org/10.22054/qpss.2021.64113.2938
- شریفیان، جمشید (1380). راهبرد جمهوری اسلامی ایران در زمینه حقوق بشر در سازمان ملل متحد. تهران: مرکز چاپ انتشارات وزارت امور خارجه.
- عالم، عبدالرحمان (1389). بنیادهای علم سیاست. تهران: نی، چاپ 21.
-کلهرودی، سید نوید (1402). ایرانشهر، ایدئولوژی و تخیل. تهران: قصیده‌سرا.
- کوثری، مسعود (1387). روش مقایسه‌ای. در رهیافت و روش در علوم سیاسی، تهران: سمت.
- منوچهری، عباس و همکاران (1387). رهیافت و روش در علوم سیاسی. تهران: سمت
- معینی پور، مسعود و توبیانی، منصور (1402). پیامدهای سیاسی و اجتماعی امنیتی شدن اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علوم سیاسی، 26(3)،103، 233-263. https:// doi.org/10.22081/psq.2024.66701.2795
- نظری، علیرضا (1397). نحوه بازنمایی اعتراضات خیابانی دی‌ماه 1396 ایران در بخش خبری 20:30 سیمای جمهوری ‌اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه‌ علامه طباطبایی.
- نوروزپور، مرتضی (1399). تحلیل اعتراض‌های سیاسی دی‌ماه 1396. پژوهشنامه علوم سیاسی، 14(4)، پیاپی 56، 185-220.  10.22034/ipsa.2019.391 / https:// doi.org
- ماهنامه کارگری (1398). نابودی سرمایه‌داری، شرط رهایی کارگران. 73.
-Almond, G. A. & Powell, B. B.(1966). Comparative politics: A developmental approach. Boston: Little, Brown and Company.
- Coombs, W. T.(2019). Ongoing crisis communication: Planning, managing, and responding. (5th ed), SAGE Publications.
Della Porta, D. & Diani, M.(2020). Social Movements: An Introduction. (3rd ed), Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell.
-Gamson, W. A. (1992). Talking Politics. Cambridge University Press.
-James, R. K. & Gilliland, B. E.(2017). Crisis intervention strategies. (8th ed), Cengage Learning.
- Marsh, D. M, & Gerry, S.(2010). Theory and Methods in, Political Science. Published by:palgrave macmillan.
- Tilly, C.(2004). Social movements, 1768–2004. Boulder, CO: Paradigm Publishers.

  • تاریخ دریافت 09 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 26 مهر 1404