انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

از دولت «مشروطه» تا حاکمیت «استثناء» در انقلاب مشروطه‌ی ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری علوم سیاسی، گرایش مسائل ایران، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
انقلاب مشروطۀ ایران (۱۲۸۵ ش./۱۹۰۶ م.) به‌عنوان نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود که با هدف استقرار حکومت قانون و محدود کردن قدرت مطلقه پادشاهان قاجار به وقوع پیوست. تدوین قانون اساسی مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی، نویدبخش تحولی اساسی در ساختار سیاسی ایران بود که بر اساس آن انتظار می‌رفت نظام سیاسی کشور به یک نظام «کنستیتوسیونل» تبدیل شود. بااین‌حال، به‌رغم دستاوردهای ظاهری، مسئلۀ بنیادین مشروطه‌سازی قدرت در ایران معاصر هرگز به‌طور کامل محقق نشد و این دشواره تاریخی تا به امروز ادامه یافته است. مسئلۀ اصلی این است که چرا باوجود وقوع انقلاب مشروطه و تدوین قانون اساسی، فرایند مشروطه‌سازی قدرت در ایران ناتمام ماند و به‌جای تحقق حکومت قانون، شاهد تداوم اشکال مختلف استبداد بودیم؟ نگارنده، از دستگاه مفهومی «وضعیت استثنا» به‌منظور واکاوی دشوارۀ «تعلیقِ مشروطیت» در تاریخ معاصر ایران بهره گرفته تا به این پرسش پاسخ دهد که کدام مؤلفه‌های اندیشگانی، نهادی و رویدادی، سبب‌ساز تعلیق انقلاب مشروطیت و چیرگی وضعیت استثنا در ایران معاصر گردید. با کاربست روشِ تبیین تاریخی، فرضیه پژوهش، بررسی و چنین یافت شد که انقلاب مشروطه ایرانی، به دلیل: 1. فقدان پیش‌زمینه‌های اندیشه‌‌ای و فرهنگی در جامعه ایرانی؛ 2. تلنبار شدن رویدادهای بحران‌ساز و معلق کنندۀ مشروطیت اعم از رویدادهای داخلی و خارجی؛ 3. آماده نبودن بسترهای نهادی، در دامِ استثنا افتاد و به تعلیق کشانده شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- آبادیان، حسین (1390). ایران؛ از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
-آدمیت، فریدون (1387). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. تهران: نشر گستره.
- آگامبن، جورجو (1395). وضعیت استثنایی. ترجمه پویا ایمانی، تهران: نشر نی.
- اتابکی، تورج (1395). ایران و جنگ جهانی اول؛ میدان نبرد قدرت‌های بزرگ. ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: نشر ققنوس.
- اتحادیه، منصوره. (1381). پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت. تهران: نشر سیامک.
- احمدوند، شجاع و اسلامی، روح‌الله (1396). اندیشه سیاسی در ایران باستان. تهران: انتشارات سمت.
- اسکینر، کوینتن (1393). بینش‌های علم سیاست. ترجمه فریبرز مجیدی، تهران: نشر فرهنگ جاوید.
- اشمیت، کارل. (1390). الهیات سیاسی. ترجمه لیلا چمن‌خواه، تهران: نشر نگاه معاصر.
- اشمیت، کارل (1392). مفهوم امر سیاسی. ترجمه سهیل صفاری، تهران: نشر نگاه معاصر.
- اطاعت، جواد (1386). ماهیت دولت در ایران (3) دولت اتوکراتیک (پهلوی اول). اطلاعات سیاسی-اقتصادی. 235 و 236، 86-97. http://noo.rs/e6FOn
- افتخاری، قاسم. (1385). بررسی روش‌شناختی پایان‌نامه‌های دوره دکترای علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه تهران. پژوهشنامه علوم سیاسی، 5، 1-21. https://www.ipsajournal.ir/article_19.html
- افشار یزدی، محمود (1358). سیاست اروپا در ایران. ترجمه ضیاءالدین دهشیری، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
- اکبری یاسوج، سید حامد و گرجی ازندریانی علی‌اکبر (1396). واکاوی تاریخی نظریه تعدیل قدرت در کشاکش مطلقه‌گرایی و مشروطه‌خواهی. تاریخ ایران، 10 (3)، 153-170. https://ensani.ir/fa/article/385689
- اکبری، محمدعلی (1384). تبارشناسی هویت جدید ایرانی در دوره قاجاریه و پهلوی اول. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- امیر ارجمند، اردشیر. (1385). ایده وضعیت اضطراری. مجله حقوق عمومی، 1، 16-18. http://noo.rs/kze5x
- اولسون، ویلیام جی (1380). روابط ایران و انگلیس در جنگ جهانی اول. ترجمه حسن زنگنه، تهران: شیرازه.
- بشیری، احمد (به کوشش) (1366). کتاب آبی: گزارش‌های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران. تهران: نشر نو.
- بشیریه، حسین (1381). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران. تهران: نگاه معاصر.
- بلوشر، فون (1363). سفرنامه بلوشر. ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
- بنکداریان، منصور. (1392). بریتانیا و انقلاب مشروطه ایران؛ سیاست خارجی، امپریالیسم و اپوزیسیون. ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: نشر نامک.
- بهنام، جمشید (1379). برلنی‌ها: اندیشمندان ایرانی در برلن 1915-1930. تهران: نشر فرزان روز.
- بیگدلو، رضا (1380). باستان‌گرایی در تاریخ معاصر ایران. تهران: نشر مرکز.
- پرن، داود و شجاع، احمدوند (1397). فقدان نزاع تاریخی و شکست مشروطیت در ایران. دولت پژوهی، 4 (14)، 103-147.  https://doi.org/10.22054/tssq.2018.9076
- تکمیل همایون، ناصر. (1384). مشروطه‌خواهی ایرانیان. تهران: نشر باز.
- جعفری ندوشن، علی‌اکبر و زارعی محمودآبادی، حسن (1382). تجدیدنظرهای چندگانه در قانون اساسی مشروطه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- خنجی، فضل‌الله روزبهان (1384). تاریخ عالم آرای امینی. تصحیح محمد اکبر عتیق، تهران: میراث مکتوب.
- دولت‌آبادی، یحیی (1387). حیات یحیی. تصحیح مجتبی برزآبادی فراهانی، تهران: انتشارات فردوس.
- رجایی، فرهنگ. (1372). معرکه جهان‌بینی‌ها. تهران: احیاء کتاب.
- رستم وندی، تقی. (1392). اندیشه ایرانشهری در اندیشه اسلامی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
- رضوانی، محمد اسماعیل. (1344). انقلاب مشروطیت ایران. تهران: کتابخانۀ ابن‌سینا.
- زینویف، ایوان الکسیویچ (1362). انقلاب مشروطیت ایران: نظرات یک دیپلمات روس، حوادث ایران در سال‌های 1905 تا 1911. ترجمه ابوالقاسم اعتصام، تهران: انتشارات اقبال.
- ژوبر، آمده. (1347). مسافرت در ایران و ارمنستان. ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- سیف، احمد (1390). بحران در استبداد سالاری ایران. تهران: کتاب آمه.
- شیخ‌الاسلامی، جواد (1367). قتل اتابک و شانزده مقالۀ تحقیقی دیگر. تهران: انتشارات کیهان.
- صالحی، نصرالله (1387). اندیشه تجدد و ترقی در عصر بحران 1288-1299. تهران: انتشارات طهوری.
- ضیاء ابراهیمی، رضا (1396). پیدایش ناسیونالیسم ایرانی (نژاد و سیاست بی‌جاسازی). ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
- طباطبایی، جواد (1384). دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران. تهران: نگاه معاصر.
- طباطبایی، جواد (1385). حکومت قانون. تهران: نشر ستوده.
- طباطبایی، جواد (1386). مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی. تبریز: ستوده.
- طباطبایی، جواد (1392). نظریه حکومت قانون در ایران؛ مبانی نظریه مشروطه‌خواهی. تهران: مینوی خرد.
- طیبی ابوالحسنی، سید امیرحسین (1398). درآمدی بر روش تحقیق: رویه‌های استاندارد تحلیل داده‌های کیفی. سیاست‌نامه علم و فناوری، 9 (2)، 67-95. http://noo.rs/tqtwX
- غنی، سیروس (1378). ایران، برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگلیسی‌ها. ترجمه حسن کامشاد، تهران: نشر نیلوفر.
- فاضلی، محمد و اشتیاقی، معصومه (1392). رویکرد ساختاری- نهادی به بن‌بست مجالس مشروطه در ایران. پژوهشنامه علوم سیاسی، 8 (3)، 37-68. dor: 20.1001.1.1735790.1392.8.3.2.3
- فرخ، کاوه (1397). ایران در جنگ؛ از چالدران تا جنگ تحمیلی. ترجمه شهربانو صارمی، تهران: انتشارات ققنوس.
- فوران، جان (1377). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران. ترجمه احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- کاظم‌زاده، فیروز (1367). روس و انگلیس در ایران. ترجمه منوچهر امیری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات انقلاب اسلامی.
- کدی، نیکی (1380). ایران دوره قاجار و برآمدن رضاخان. ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: انتشارات ققنوس.
- کدی، نیکی (1385). ریشه‌های انقلاب ایران. ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: نشر علم.
- کرمشایی، صبریه (1396). مشکل امنیت و نقش آن در حاشیه‌ای شدن دموکراسی در انقلاب مشروطه. رساله دکتری علوم سیاسی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
- کسروی، احمد. (1388). انقلاب مشروطه ایران. تهران: انتشارات نگاه.
- کیان‌پور، امیر (1388). وقتی قاعده وضعیت استثنایی است. مجله گفتگو، 54، 41-60. http://noo.rs/UmHej
- کرزن، جرج (1380). ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: عملی و فرهنگی.
- گودرزی، غلامرضا (1386). تجدد ناتمام روشنفکران ایرانی. تهران: نشر اختران.
- مجله ایرانشهر (آبان 1304)، سال سوم، شماره 12.
- مجله کاوه (15 اکتبر 1920)، شماره 45.
- مجله ملانصرالدین (24 جولای 1907)، شماره 27.
- محمود، محمود (بی‌تا). تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم. تهران: انتشارات اقبال.
- مرادخانی، فردین (1397). مبانی و ریشه‌های شکل‌گیری نظریه مصلحت دولت. تحقیقات حقوقی، 21 (83)، 239-259.
- معظم پور، اسماعیل (1383). نقد و بررسی ناسیونالیسم تجددخواه در عصر رضاشاه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ملایی توانی، علیرضا (1381). مشروطه و جمهوری. تهران: نشر گستره.
- ملک‌زاده، مهدی (1363). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران: انتشارات علمی.
- منصور بخت، قباد و فرجی، مهدی (1394). مفهوم و ارکان مشروطیت. جامعه‌شناسی تاریخی، 7 (3)، 133-163.
- میرزا صالح، غلامحسین (1384). مذاکرات مجلس اول: 1326 - 1324 توسعه سیاسی ایران در ورطه سیاست بین‌الملل. تهران: نشر مازیار.
- میروشنیکوف، لی لیف ایوانوویچ (1357). ایران در جنگ جهانی اول. اصفهان: نشر فرزانه.
- میلانی، محسن (1381). شکل‌گیری انقلاب اسلامی از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطار زاده، تهران: نشر گام نو.
- میلز، کاترین (1393). فلسفه آگامبن. ترجمه پویا ایمانی، تهران: نشر مرکز.
- نصرالله منشی، نصرالله بن محمد (1388). کلیله و دمنه. تصحیح مجتبی مینوی طهرانی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
- ناظم، حسین (1380). روس و انگلیس در ایران. ترجمه فرامرز محمد پور، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- نظری، علی‌اشرف (1394). بازخوانی انتقادی مفهوم امر سیاسی در نظریه کارل اشمیت. سیاست، 45 (4)، 991-1014.
 https://doi.org/10.22059/jpq.2015.55955
- نوازنی، بهرام (1386). نظام بین‌المللی و نقش تعیین‌کننده آن در انقلاب: مطالعه تطبیقی دو انقلاب استقلال ایالات‌متحده و انقلاب مشروطیت ایران. پژوهشنامه علوم سیاسی، 2 (2). 115-142.https://ensani.ir/fa/article/127633
- وینسنت، اندرو (1372). نظریه‌های دولت. ترجمه حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
- همایون کاتوزیان، محمدعلی. (1379). دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی. ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
- همایون کاتوزیان، محمدعلی (1395). ایرانیان: دورۀ باستان تا دورۀ معاصر. ترجمه حسین شهیدی، تهران: نشر مرکز، چاپ نهم.
- Agamben, G. (1998). Homo Sacer: Sovereign power and bare life. trans by Daniel Heller-Roazen, Stanford: Stanford University Press.
- Agamben, G. (2000). Means without end: Notes on politics, Theory out of bounds. Minneapolis: University of Minnesota Press.
-Agamben, G. (2004).The Open: Man and Animal. trans by Kevin Attell, Stanford: Stanford University Press.
-Agamben, G. (2005). State of Exception. trans by Kevin Attell, Chicago: The University of Chicago Press.
-Breuilly, J. (2011). Max Weber, charisma and nationalist leadership. Nations and Nationalism, 17(3), 477–499. https://doi.org/10.1111/j.1469-8129.2011.00487.x
- Calarco, M. & Decaroli, S. (2007). Giorgio Agamben, Sovereignty and life. Stanford: California: Stanford University Press.
- Clemens, J. Heron, N. & Murray, A. (2008). The work of Giorgio Agamben: law, literature, life. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Ghods, M.R. (1989). Iran in the twentieth century. U.S.A: Colorado.
- Keddie, N. R. (2006). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale university press.
- Majd, M. G. (2013). Great Famine and Genocide in Iran 1917-1919. University Press of America.
-Poole, T. (2015). Reason of state (Law, Prerogative and Empire). Cambridge: Cambridge University press.
- Potter, L.G. (2008). The consolidation of Irans frontier on the Persian Gulf in the nineteenth century. In R.Farmanfamaian (ed), War and Peace in Qajar Persia: Implications past and presen. London: Routledge, pp. 126-148.
- Schmitt, C. (1985).Political Theology: Four chapter on the concept of sovereignty. trans by George Schwab, Cambridge: MIT Press.
- Schmitt, C. (1996). The concept of the political. trans by George Schwab, Chicago: The university Chicago press.
- Ward, S.R. (2009). Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces. Washington, D.C.: Georgetown University Press.
 
 

  • تاریخ دریافت 29 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 17 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 24 خرداد 1404