انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

همگرایی و واگرایی روشنفکران دینی و عرفی پس از انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار اندیشه سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
دو جریان روشنفکری دینی و عرفی در طول تاریخ معاصر ایران نسبت به هم روابط متغیری را تجربه کرده‌اند. فهم تحولات این دگرگونی‌ها به درک ژرف‌تری از تاریخ معاصر ایران منتهی می‌شود. در این پژوهش هدف آن است که تحول این روابط را در پس از انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار دهیم. از این رو پرسش اصلی این است که فرایند واگرایی و همگرایی میان دو جریان روشنفکری عرفی و دینی پس از انقلاب چگونه بوده و نقش کدام جریان در تولید کالاهای زبانی میدان روشنفکری بارزتر بوده است؟ یافتۀ پژوهش آن است که پس از دهۀ اولیۀ انقلاب که کالاهای زبانی روشنفکری دینی در همگرایی با میدان مذهب قرار داشت بیشترین فاصله با روشنفکری عرفی شکل گرفت. اما در دهه‌های 70 و 80 روشنفکری دینی در یک شکوفایی و استقلال از میدان فقه توانست به خلق ایده‌ها و کالاهای زبانی روی آورد که می‌کوشید سازگاری دین با مفاهیم دموکراسی و آزادی، و حقوق بشر را به سرمایۀ نمادین میدان روشنفکری تبدیل کند. پس از دهۀ 90 به تدریج، این بازتولید کالاهای زبانی روشنفکران عرفی بود که دیگربار به سرمایۀ نمادین میدان تبدیل شد، و روشنفکران دینی هرچه بیشتر با زبان و کلام روشنفکران عرفی سخن گفتند. در پاسخ به پرسش اصلی از روش و نظریۀ بوردیو بهره گرفته شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- آخوندزاده، میرزا فتحعلی (2537). رساله قرتیکا، مقالات فلسفی. ویراسته حسین محمد زاده صدیق، تهران: کتاب ساوالان.
- آزموده (7/2/1400). نسل بی‌روشنفکر. روزنامه اعتماد، شماره 4913.
- اسلامی ندوشن، محمدعلی (1357). نظامی منطبق با مصلحت و خیر مردم. مجله فردوسی، 19، 5 -8.
- انصاری، لیلا (1395). روشنفکران عرفی و بسیج سیاسی در انقلاب اسلامی ایران. رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
- انصاری، حسن (8/3/1400). پایان روشنفکری دینی. https://www.cgie.org.ir/fa/news/264423
 - براهنی، رضا (1358). در انقلاب ایران چه شده است و چه خواهد شد. تهران: انتشارات کتاب زمان.
- بروجردی، مهرزاد (1378). روشنفکران ایرانی و غرب. ترجمه جمشید شیرازی، تهران: نشر فرزان.
- بوردیو، پی‌یر (1387). درباره تلویزیون و سلطۀ ژورنالیسم. ترجمه ناصر فکوهی، تهران: انتشارات آشیان.
- بوردیو، پی‌یر (1380). نظریه کنش، دلایل عملی و انتخاب عقلانی. ترجمه مرتضی مردیها، تهران: انتشارات نقش و نگار.
- پاشا زاده، بهزاد، صالحی نجف‌آبادی، عباس و ترابی، قاسم (1401). بررسی علل گرایش به عرفی‌گرایی نزد روشنفکران معاصر ایرانی (با تأکید بر نظریات عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری). ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5 (11)، 224-242.                                 doi.org/10.3015/psi.2022.323021.2914      https://
 - پرهام، مهدی (1353). آزادی بردگان انرژی. مجله نگین، 107. https://ensani.ir/fa/article/307845
- پرهام، مهدی (1354). فرهنگ تعاون. مجله نگین، 11(130)، 155-160. 
- پرهام، مهدی (1357). جمهوری اسلامی و مسئله زنان. مجله نگین، 14 (164)، 7-12.
- پورزکی، گیتی (1403). تحول در عادت‌واره‌های میدان روشن‌فکری عرفی در مواجهه با مدرنیته و غرب. دو فصلنامه علمی پژوهش سیاست نظری، 36، 1-27. https://political.ihss.ac.ir/Journal/DetailNews/386 
- حاج جوادی، علی‌اصغر (1349). مبانی فرهنگ در جهان سوم. تهران: انتشارات توس، چاپ سوم.
- حسینی زاده، محمدعلی (1389). اسلام سیاسی در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه مفید، چاپ دوم.
- درینی، ولی محمد، تابان، محمد، نامدار جویمی، احسان، ویسه، صید مهدی و احمدی زاده، علی‌رضا (1395). نقش سرمایه نمادین مبتنی بر الگوی ایرانی اسلامی در تحکیم نهاد خانواده اسلامی با تأکید بر سیره رضوی (موردمطالعه، شهروندان شهر اصفهان). فرهنگ رضوی، 4 (15)،7-46. dor:20.1001.1.23452560.1395.4.15.1.6
- رحیمی، مصطفی (1358). جمهوری و حکومت اسلامی مغایر یکدیگرند، (گفتگو با مصطفی رحیمی). مجله فردوسی، 21، 16-18.
 - سروش، عبدالکریم (الف 1385). سنت روشنفکری دینی. ماهنامه مدرسه، 5، 15-19.
- سروش، عبدالکریم (ب 1385). بسط تجربه نبوی. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
- سروش، عبدالکریم (1370). رازدانی و روشنفکری دینی. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
- شایگان، داریوش (1372). آسیا در برابر غرب. تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم.
- طالبوف، عبدالرحیم (1357). سیاست طالبی. (مقاله ملکی)، به کوشش رحیم رئیس­نیا و علی کاتبی، تهران: انتشارات علم.
- عبدالکریمی، بیژن (1401). پرسش از امکان امر دینی در جهان معاصر. تهران: نقد فرهنگ.
- عنایت، حمید (بی‌تا). جهانی از خودبیگانه. مجموعه مقالات: دین و دنیا، بی‌جا.
- عنایت، محمود (1358). راپرت. مجله نگین، 174، 53- 57.
- فصیح، امان‌الله (1386). روشنفکران دینی و عرفی شدن در سپهر دین. علوم سیاسی، 10(37)،11- 44.
- کاظمی، عباس (8/4//1401). نگاهی به فرازوفرود جریان نواندیشی دینی در ایران.
- قریشی، فردین (1384). بازسازی اندیشه دینی در ایران. تهران: انتشارات قصیده‌سرا.
- مجتهد شبستری، محمد (1376). هرمنوتیک، کتاب و سنت. تهران: انتشارات طرح نو.
- ملکیان، مصطفی (1385). شالوده‌شکنی انفسی، دربارۀ نواندیشی دینی و سنت. خردنامه همشهری، شمارۀ 5. http://noo.rs/hZs9w
- میرزا ملکم خان (1325). مجموعه آثار میرزا ملکم خان. به­کوشش هاشم ربیع زاده، مطبعه مجلس.
- نراقی، احسان (1354). غربت غرب. تهران: انتشارات امیرکبیر چاپ دوم.
- نراقی، احسان (1356). طمع خام. تهران: انتشارات توس.
- Bidet, G. (1979). Questions to pierre Bourdieu. Critique of Anthropology.
Carig, C. (1995). Bourdieu Perspectives, Polity Press. -
 
 
 
 

  • تاریخ دریافت 14 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 11 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1404