انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

واکاوی کیفی مختصات ایدئولوژی در دستگاه فکری دکتر علی شریعتی بر اساس چشم انداز آرنتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای جامعه‌شناسی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
هانا آرنت فیلسوف سیاسی تاثیرگذار تعریفی نوآورانه و بدیع از عناصر توتالیترِ تشکیل‌دهنده‌ی «ایدئولوژی» و کاربُرد آن‌ها توسط جنبش‌های سلطه‌گر و به طور ویژه توتالیتر ارائه می‌دهد. به گمان بعضی از روشنفکران توانایی ساخت دستگاهی ایدئولوژیک از دین اسلام و به خصوص مذهب شیعه موتور حرکت جنبش مردمی در انقلاب اسلامی 57 بوده است. در این میان دکتر علی شریعتی در ایدئولوژیک کردن دین و ساخت دستگاه ایدئولوژیک از مذهب شیعه نقشی تعیین کننده داشته است. مسئله اصلی پژهش حاضر این است که با بررسی عناصر ایدئولوژی و جنبش توتالیتر در کتاب سیستم توتالیتر هانا آرنت ، میزان انطباق و عدم انطباق آن را با مسئله‌ی ایدئولوژک کردن دین در دستگاه فکری شریعتی بررسی کنیم؟ در این پژوهش از روش تطبیقی-تحلیلی جهت کشف نکات اشتراک و افتراق دو محقق مورد استفاده شده است .نتایج پژوهش نشان میدهد پروژه فکری شریعتی هرچند در لحظه تاسیس مطابقت ساختاری با جنبش های مدرن تمامیت خواه آرنتی دارد، اما در لحظه پراتیک سیاسی ،متون شریعتی جایگاهی دوگانه و متنقاضی را از نقطه نظر اجتماعی تالیف و نقطه نظر کاربست سیاسی فرا می‌خواند .
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- آرنت، هانا (1363). توتالیتاریسم. ترجمۀ محسن ثلاثی. تهران: نشر جاویدان.
- آرنت، هانا (1368). ریشه‌های توتالیتاریسم. ترجمۀ‌ محسن ثلاثی، تهران، نشر جاویدان.
- آلتوسر، لویی (1399). ماکیاولی و ما. ترجمۀ فؤاد حبیبی و امین کرمی، تهران: نشر اختران، چاپ سوم.
- احمدیان، مجتبی و اسلامی، روح‌الله (1392). نگرش سنجی رابطه دولت و ملت در ایران. فصلنامه سیاست‌های راهبردی کلان، 1(4)، 107-133. https://www.jmsp.ir/article_6260.html
- بشیریه، حسین (1394). موانع توسعه سیاسی در ایران. تهران: انتشارات گام نو، چاپ نهم.
- بشیریه، حسین (1383). جامعه‌شناسی سیاسی. تهران: نشر نی، چاپ دهم.
- بشیریه، حسین (1372). انقلاب و بسیج سیاسی. تهران: انتشارت دانشگاه تهران.
- بشیریه، حسین (1376). تاریخ اندیشه‏های سیاسی قرن بیستم. تهران: نشر نی.
- تاجیک، احسان (1394). شریعتی و چپ اندیشی ایدئولوژیک. سیاست (دانشگاه تربیت مدرس)،2(6)، 82-102.
- سروش، عبدالکریم (1388). فربه‌تر از ایدئولوژی. تهران: انتشاراط صراط.
- شریعتی، علی (1361). جهان‌بینی و ایدئولوژی، مجموعه آثار 23. بی‌جا، چاپ سوم.
- شریعتی، علی (1362). اسلام‌شناسی 2، مجموعه آثار 17. بی‌جا، چاپ رشدیه، چاپ سوم.
- شریعتی، علی (1368). روش شناخت اسلام، مجموعه آثار 28. بی‌جا: نشر آشنا.
- شریعتی، علی (الف1374). حج. تهران: نشر الهام، چاپ ششم.
- شریعتی، علی (ب1374). بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی. تهران: نشر الهام.
- شریعتی، علی (1375). اسلام‌شناسی(1). تهران: نشر قلم، چاپ سوم.
- طالبان، محمدرضا (1393). روش‌شناسی مطالعات انقلاب، با تأکید بر انقلاب اسلامی. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، چاپ دوم.
- عباس زاده، سیروس (1396). تأثیر ترمینولوژی شریعتی بر رادیکالیزم شیعی در تاریخ معاصر ایران. فصلنامه تاریخ‌پژوهی، 19 (69)، 61- 96. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1255758
- علوی تبار، علی‌رضا (1371). دین، ایدئولوژی و تعبیر ایدئولوژیک از دین. مجله فرهنگ توسعه، 4، 10-14.
- عنایت، حمید (1392). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
- قریشی، فردین (1390). بازسازی اندیشه دینی در ایران. تهران: نشر قصیده‌سرا، چاپ دوم.
- قهرمانپور، بهرام (1392). ساختار قدرت و توسعه سیاسی در ایران. پایگاه خبری تحلیلی بصیرت، کد خبر 265243.
-کاسیرر، ارنست (1394). افسانه دولت. ترجمۀ نجف دریابندری، تهران: انتشارات خوارزمی.
-کرایب، یان (1391). نظریۀ اجتماعی کلاسیک. ترجمۀ شهناز مسمی پرست، تهران: نشر آگه، چاپ ششم.
- مرادی، فریبا (1388). شریعتی در اسلام سیاسی در ایران. پایانامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، قم: دانشگاه مفید.
- نعیمی شیشوان، بهنام (1391). ریشه‌های بنیادین تیران در روح یک ملت. کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تهران، دانشکده هنرهای نمایشی و موسیقی.
- نیک‌پی، امیر (1378). ایدئولوژی، دین و انقلاب ایران. پژوهشنامه متین، 1(3)، 347-362. dor: 20.1001.1.24236462.1378.2.3.15.2
- وثیق، شیدان (1397/2018). عناصر توتالیترِ ایدئولوژی در پرتو نگاه بدیع هانا آرنت. www.Chidan-Vassigh.Com
- Castoniaolis, C. (1986). Domales de L’hormme. paris: seul.
- Ansart, P. (1974). Ideologies,Conflit,et Pouroir. paris:puf.

  • تاریخ دریافت 12 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 12 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 20 خرداد 1403