1
دانشجوی دکترای جامعهشناسی سیاسی انقلاب پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی ، تهران، ایران.
2
استادیار گروه جامعه شناسی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
3
استاد، گروه پژوهشی تاریخ فکری و فرهنگی ایران، پژوهشکده تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
10.22034/fademo.2026.522491.1108
چکیده
انقلاب، بهعنوان پدیدهای پهندامنه، با تأثیرات ساختاری و جابهجایی قدرت سیاسی در دوران مدرن تعریف شده است. نظریههای چهار نسل از انقلابپژوهان، از ابتدای دههی ۱۹۰۰ میلادی تا امروز، نشاندهندهی شأن تاریخی واقعهی انقلاب در مقام دستور کار ویژهی جامعهشناسی تاریخی هستند. با اینحال، از دههی ۲۰۰۰ میلادی به اینسو، انسداد نظری و بهتبع آن، اشباع روششناختی، بر مطالعات انقلابپژوهی سایه افکنده است. این مقاله با تمرکز بر جابهجایی نقطهی کانونی توجه انقلابپژوهان از «واقعهی انقلاب» به «حیث فضایی انقلاب»، تلاش دارد «فضا» را بهعنوان پاسخی درخور برای شکافتن این انسداد نظری شناسایی کند. چرخش فضایی و در پی آن، تحلیلهای فضامحور در حوزهی شهریشدن سیارهای، آغازگر گسترش این بحث در میان چهرههای علمی جدید بود. هانری لوفور با طرح نظریهی «تولید فضا»، مدخل ورود به بحث امر شهری بهمثابهی اپیستمهای نوین را گشود و «شهریشدن تام و تمام» را به موضوعی محوری در مباحث انتقادی بدل کرد. مبنای این مقاله بر این مدعا استوار است که با تأسی از لوفور، سرشت سیاسی تولید فضا میتواند بهسوی ترسیم مدلی فرایندی از فضامندی انقلاب سوق یابد. در این مسیر، مدل عام چارلز تیلی نیز برای تکمیل این چارچوب تحلیلی بهکار گرفته شده است تا پیوستگی میان پرکسیس انقلابی و پرکسیس فضایی را روشنتر سازد. این مقاله در پنج بخش متصل بهم تدوین شده است که در نهایت، با نگارش ده تز در باب «انقلاب و فضا» جمعبندی کل بخشها ارائه میشود. در پایان، حاصلِ برآیند تمام مباحثِ مقاله، این یافته است که؛« انقلابها تولید میشوند».