انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

تحلیل عدم وقوع انقلاب در ایران در پی ناآرامی­های سال­های ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه مطالعات ایران، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/fademo.2025.532167.1126
چکیده
ناآرامی‌های سال‌های ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱، اگرچه از برخی جهات شرایط تبدیل شدن به انقلاب را داشتند، اما توده‌های مردم با آن‌ها همراهی نکردند و در نتیجه استمرار نیافتند و در نهایت ناکام ماندند. هدف این پژوهش بررسی علل ناکامی این ناآرامی‌ها در بسیج گسترده توده‌های مردم است. به این منظور، با استفاده از چهارچوب نظری تحلیل ساخت جنبش ارائه‌شده از سوی بن مانسکی، به‌ویژه با تأکید بر ضرورت استمرار جنبش و با بهره‌گیری از روش تحلیل موقعیت و تمرکز این روش بر نقش کنشگران و فعالان جنبش به‌جای ساختارهای کلان، این سلسله تظاهرات مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ناآرامی‌های مزبور برای تبدیل شدن به انقلاب، با نقصان‌های اساسی مواجه بودند. در پایان نتیجه‌گیری می‌شود که جنبش‌های سیاسی تنها زمانی می‌توانند مثمرثمر و نتیجه‌بخش باشند که واجد رهبری بوده و هم‌زمان از سرمایه اجتماعی و فرهنگی برخوردار باشند و طرف مقابل نیز فاقد برخی از این ظرفیت‌ها باشد. همچنین تأثیرات منفی فرهنگی نولیبرالیسم جهانی بر جامعه کنونی، از جمله فراگیری فضای پساایدئولوژی و پسامارکسیسم و تمرکز بر لذت‌جویی، حفظ آرامش، پرهیز از خشونت، گفتگو و توجه به اصلاح امور به‌جای انقلاب، همگی از عوامل بازدارنده تحقق انقلاب‌های فراگیر در قرن بیست‌ویکم محسوب می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- بنی‌صدر، ابوالحسن (1380). خاطرات ابوالحسن بنی‌صدر (اولین رئیس‌جمهوری ایران). به کوشش حمید احمدی، برلین: انجمن مطالعات و تحقیقات تاریخ شفاهی ایران.
- بیات، آصف (1391). سیاست خیابانی: جنبش تهی‌دستان در ایران. ترجمه سید اسدالله نبوی چاشمی، تهران: پردیس دانش.
- پاتنام، رابرت (1384). جامعه برخوردار، سرمایه اجتماعی و زندگی عمومی در سرمایه اجتماعی اعتماد، دموکراسی و توسعه. به کوشش کیان تاج‌بخش، تهران: شیرازه.
- پایا، علی (1382). ابهام‌زدایی از منطق موقعیت. نامه علوم اجتماعی، 1 (21)، 271-301.
- پایا، علی (1385). ابهام­زدایی از منطق موقعیت (بخش دوم). نامه علوم اجتماعی، 28 (2)،26-1.
- رحمانی فضلی (مصاحبه­شونده) (20/12/1396). نیمه پنهان اعتراض‌های دی‌ماه. روزنامه ایران، شماره 6738.
- روزنامه مجاهد (2/4/ 1360).
- سمیعی، محمد (1393). خانواده در بحران: کشاکش الگوهای سنت و مدرنیته. تهران: اطلاعات.
- سمیعی، محمد (1397). نبرد قدرت در ایران: چرا و چگونه روحانیت برنده شد؟ تهران: نی.
 - سمیعی، محمد (1398). نقش سیاسی توده‌ها در ایران معاصر: بازخوانی و تحلیل تأثیر توده‌ها در تحولات سیاسی. سیاست، 49 (2)، 393-373. https://jpq.ut.ac.ir/article_72211.html
- فوزی، یحیی (1386). استراتژی و عملکرد‌ سازمان‌ مجاهدین‌ خلق‌ در برخورد با جمهوری اسلامی. پژوهشنامه متین، 9 (34-35)، 89- 112. https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_65295.html
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (1383). کارنامه و خاطرات سال‌های 1357 تا 1360: عبور از بحران. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (1384). کارنامه و خاطرات سال 1359: انقلاب در بحران. زیر نظر محسن هاشمی، به اهتمام عباس بشیری، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
 
-Abrams, B. (2023). The rise of the masses: spontaneous mobilization and contentious politics. Chicago: The University of Chicago Press.
-Bayat, A. (2013). Life as politics: How ordinary people change the Middle East. Stanford: Stanford University Press.
-Bayat, A. (2017). Revolution without revolutionaries: Making sense of the Arab Spring. Stanford: Stanford University Press.
-Berberoglu, B. (Ed.). (2019). The Palgrave handbook of social movements, revolution, and social transformation. Cham: Palgrave Macmillan.
- Bittner, J. (2013, December 5). Is Rouhani an Iranian Gorbachev? The New York Times.
- Flesher Fominaya, C. (2015). Debunking spontaneity: Spain’s 15-M/Indignados as autonomous movement. Social Movement Studies, 14(2), 142–163.
-Hamour, N. & Abdi, M. (2011, March 9). Les leçons du printemps arabe. Le Monde. URL.
- Laclau, E. (2005). Populism: What’s in a name? In F. Panizza (Ed.), Populism and the mirror of democracy (pp. 32–49). London; New York: Verso.
-Le Bon, G. (2009). The crowd: A study of the popular mind. Auckland: The Floating Press.
- Manski, B. (2019). Methodological approaches to movement waves and the making of history. In B. Berberoglu (Ed.), The Palgrave handbook of social movements, revolution, and social transformation (pp. 35–63). Cham: Palgrave Macmillan.
-Motley Fool Money. (2025). Average household debt. Retrieved June 29, 2025, from https://www.fool.com/money/research/average-household-debt/
-Popper, K. (1974). Objective knowledge: An evolutionary approach. Clarendon Press.
-Roy, O. (2004). Globalized Islam: The search for a new Ummah. New York: Columbia University Press.
-Shakibi, Z. (2010). Khatami and Gorbachev: Politics of change in the Islamic Republic of Iran and the USSR. London: I.B. Tauris.
 
 
 
 
دوره 4، شماره 7
خرداد 1405
صفحه 191-216

  • تاریخ دریافت 11 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 17 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 20 مهر 1404