انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

بی‌قراری گفتمان اصلاح‌طلبی و تهی‌شدگی اجتماعی آن: واکاوی ناکامی‌ها و آینده یک‌گونه از کنشگری سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه اندیشه سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
2 پژوهشگر آزاد، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/fademo.2025.551339.1171
چکیده
گفتمان اصلاح‌طلبی یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین گونه‌های کنشگری سیاسی در دوران پس از انقلاب است که در حدود دو دهه توانست با بهره‌گیری از سرمایه اجتماعی و فرهنگی-سیاسی خود به مهم‌ترین نیروی مؤثر در میدان سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل شود. بااین‌حال، از میانه دهه نود به این‌سو، توان گفتمانی و ظرفیت بسیج‌گری این گفتمان به‌شدت کاهش یافته است و همین موضوع باعث شد تا تحولات آن به محور تحقیق تبدیل شود. در این مقاله، با استفاده از چند مؤلفه تحلیل گفتمان لاکلائو و موف، تلاش شده است دلایل بی‌قراری و عدم تثبیت گفتمانی اصلاح‌طلبی از درون بررسی شود. بر اساس این نظریه و روش، ادعا شده است که بی‌قراری گفتمانی اصلاح‌طلبی عمدتاً ناشی از ضعف و نارسایی نظری و عدم تداوم نظریه‌پردازی تحول‌یافته در طول زمان بوده است. علاوه‌براین، با بهره‌گیری از این یافته‌ها، سعی شده است چشم‌انداز آینده این گفتمان و سناریوهای قابل پیش‌بینی آن بر اساس تحولات نسلی، جنسیتی، محیط زیستی و نظام بین‌الملل ارائه شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- آقاجری، مرتضی، جلال پور، شیوا، اکبرزاده، فریدون و یوسفی، بهرام. (1401). بررسی مفهوم جامعه مدنی در منظومه فکری دولت اصلاحات (1376-1384) بر اساس نظریه موریس باربیه. رهیافت انقلاب اسلامی، 16(59)، 295-316. https://sid.ir/paper/1033944/fa
- اخوان کاظمی، بهرام (1388). آسیب‌شناسی گفتمان اصلاح‌طلبی. زمانه، (81)، 63-71. http://noo.rs/Wd6fI
- اخوان کاظمی، بهرام (1391). نقد و تحلیلی بر علل ظهور و افول گفتمان اصلاح‌طلبی (1384-1376) با تأکید بر دیدگاه مقام معظم رهبری. رهیافت انقلاب اسلامی، 6 (21)، 3-26. http://noo.rs/Zrgu5
- امیری، جهاندار (1386). اصلاح‌طلبان تجدیدنظر طلب و پدرخوانده‌ها. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- انصاری، منصور (مترجم) (1378). تأملاتی درباره اسلام در اندیشه مدرن. ترجمه فصل ششم کتاب Traditional Islam in the Modern World, Kegan Paul International، سید حسین نصر، پژوهشنامه متین، 1 (2)، 239-256.
 20.1001.1.24236462.1378.2.2.12.7 https://dor.isc.ac/dor/  
- انصاری، منصور (1402). تخیل، یوتوپیا و فلسفه سیاسی. جامعه پژوهی فرهنگی، 14 (1)، 163-185.
- بشیریه، حسین (1382). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران دوره جمهوری اسلامی. تهران: نگاه معاصر.
- بهرامی چگنی، یاسر (1404). مطالعه هویت اصلاح‌طلبی از نظر گروه‌های خارج از گفتمان‌های سیاسی رسمی کشور. پژوهش ملل، (109)،83- 113. https://rnmagz.com/article/863
- پورزکی، گیتی (1399). مردم‌سالاری دینی: مدلول در حال رخداد. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
- پورفرد، مسعود (1388). مردم‌سالاری دینی. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
- تاجیک، محمدرضا (1398) مصاحبه با پایگاه خبری انصاف نیوز با عنوان اصلاح‌طلبی موجود دیگر جواب نمی‌دهد. https://ensafnews.ir/181189
- جمشیدی، مهدی (1393). تاریخ تحلیلی- انتقادی جریان اصلاحات. پانزده خرداد،11 (40)، 65-106. https://iranemoaser.ir
- حائری یزدی، مهدی (1995). حکمت و حکومت. لندن: شادی.
- حسین زاده، سید محمدعلی (1383). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. علوم سیاسی، 7 (28)، 181- 212.
- حجاریان، سعید (1377). جامعه مدنی و ایران امروز. تهران: نقش و نگار.
- حجاریان، سعید (1399). گفتگو با پایگاه خبری تحلیلی دیده بان ایران. کد خبر:85019. https://www.didbaniran.ir
- خاتمی، سید محمد (1380). مردم‌سالاری. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- خاتمی، سید محمد (1379). توسعه سیاسی، توسعه اقتصادی و امنیت. تهران: طرح نو.
- خاتمی، سید محمد (26/3/1393).  ما نباید دیگر به قدرت بازگردیم. فرارو، کد خبر: ۱۹۴۴۶۸.https://fararu.com/fa/news/194468
- خاتمی، سید محمد (1376). سخنرانی افتتاحیه کنفرانس اسلامی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 1 (3)، 16-12.
- خادمی، محمود (1395). اصلاح‌طلبی؛ مانع جدی توسعه و رادیکالیزه شدن جنبش اعتراضی. زمانه.https://www.tribunezamaneh.com/archives/99954
- خلجی، عباس (1388). بنیاد نظری فروپاشی اجماع در گفتمان اصلاح‌طلبی. سیاست، 29 (1)، 91-113.
- درخشه، جلال و خزعلی، جواد (1399). نسبت حلقه کیان با جریان روشنفکری دینی. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3 (4)، 83-114.
- سلطانی، سید علی‌اصغر (1383). قدرت، گفتمان و زبان. تهران: نی.
- سلطانی، علی‌اصغر (1394). قدرت، گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران. تهران: نی.
- فاضلی، نعمت‌الله (1403). روایتی خودم مردم نگارانه از زندگی روزمره ایرانی. تهران: همرخ.
- کدیور، محسن (1378). حکومت ولایی. تهران: نی.
- گروه تحقیق مؤسسه فرهنگی هنری قدر ولایت (1402). کارنامه سید محمد خاتمی: بررسی و نقد دیدگاه‌ها، مواضع و عملکرد. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری قدر ولایت.
- مقصودی، مجتبی و راهبر، اهورا (1394). نگرش انتقادی از درون به اصلاح‌طلبی در جمهوری اسلامی ایران، درس‌هایی برای مصالحه. علوم سیاسی، 1 (11)، 213-238. https://www.ipsajournal.ir/?_action=article&kw=2155&_kw=critical+view&lang=en&lang=fa
- مکرمی پور، محمدباقر، دشتی، فرزانه و میرزایی، بیژن (1401). بررسی گفتمان دولت‌های پس از انقلاب اسلامی ایران (1392-1357). دانش‌نامه علوم سیاسی، 3 (7)، 29-50. https://epols.ir/dp-71-1157
- موسویان، ابوالفضل (1395). مبانی دینی مردم‌سالاری دینی. قم: دانشگاه مفید.
- موف، شانتال (1402). درباره امر سیاسی. ترجمه منصور انصاری، تهران: نگاه.
- میر احمدی، منصور (1388). نظریه مردم‌سالاری دینی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
- نادری قمی، محمدمهدی (1382). نگاهی گذار به نظریه ولایت‌فقیه، آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- نادری قمی، محمدمهدی (1383). در پرتو ولایت. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- نیلی، مسعود (1390). اقتصاد ایران: چالش‌ها و راهکارها. تهران: نی.
Laclau, E. (1990). New Reflections on the Revolution of Our Time. London: Verso.-
-Laclau, E. (1996). Emancipation(s). London: Verso.
-Laclau, E. & Mouffe, C. (1985). Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics. London: Verso.
Mouffe, C. (2000). The Democratic Paradox. London: Verso.-
-Khaleghi Damghani, A (2008). Reform Era in Iranian Politics. Intl. J.Humanities, 15(1), 33-54.
-Tibi, B. (2008). Islamist parties and democracy: Why they can’t be democratic. Journal of Democracy, 19(3), 43–48.
دوره 4، شماره 7
خرداد 1405
صفحه 1-26

  • تاریخ دریافت 09 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 23 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 26 آذر 1404