انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

نقش رهبری دینی در انتقال جامعه از انحطاط ساختاری به تعالی تمدنی پس از انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران.
2 استادیار، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
10.22034/fademo.2025.557086.1163
چکیده
تاریخ معاصر ایران سرشار از تجربه‌های انحطاط ساختاری در دوره‌های قاجار و پهلوی است؛ دوره‌هایی که به دلیل تبعیت از الگوهای غربی، استبداد سیاسی، فساد ساختاری و اسلام‌زدایی، جامعه را از هویت دینی و مسیر تعالی تمدنی دور ساختند. در برابر این روند، انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ به رهبری امام خمینی و تداوم آن در اندیشه و مدیریت مقام معظم رهبری، نقطه عطفی در بازسازی مشروعیت، استقلال و معنویت جامعه بود. مسئله اصلی پژوهش، تبیین چگونگی گذار جامعه از انحطاط ساختاری حکومت‌های پیشین به تعالی تمدنی پس از انقلاب اسلامی است. این تحقیق با رویکرد کیفی و روش توصیفی- تحلیلی، بر پایه تحلیل اسنادی و متون تاریخی- سیاسی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و بیانات رهبران انقلاب، شاخصه‌های انحطاط قاجار و پهلوی و دستاوردهای انقلاب اسلامی را در دو ساحت اندیشه و عمل بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد الگوی تحول اجتماعی پس از انقلاب بر دو مؤلفه «رهبری دینی» و «ایدئولوژی الهی» استوار بوده است. امام خمینی با طرح نظریه ولایت‌فقیه، دین را در متن قدرت سیاسی قرار داد و مشروعیت الهی را جایگزین مشروعیت موروثی سلطنتی ساخت. مقام معظم رهبری نیز با تبیین «بیانیه گام دوم انقلاب» و راهبرد «جهاد تبیین»، مسیر انقلاب را به‌سوی «تمدن‌سازی اسلامی» هدایت کرد. بر اساس تحلیل اسناد و بیانات دو رهبر، انقلاب اسلامی با احیای ایمان، عدالت، مردم‌سالاری دینی، علم و معنویت، توانست جامعه ایران را از وابستگی و رکود دوره قاجار و پهلوی به خودباوری تمدنی و پویایی الهی سوق دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن خلدون، عبدالرحمن (1379).‌ مقدمه ابن خلدون. ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: نشر علمی و فرهنگی.
-ابن فارس، احمد (١٣٩٠). معجم مقاییس اللغة. مصر: بی‌جا.
-ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر، دار صادر.
-ابوالحسنی، علی (1391). اندیشه سبز، زندگی سرخ زمان و زندگی شیخ فضل‌الله نوری. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
-ارسطو (۱۳۸۷). سیاست. ترجمه حمید عنایت، تهران: امیرکبیر.
-اشرف، احمد، بنوعزیزی، علی (1387). طبقات اجتماعی دولت و انقلاب در ایران تهران: نیلوفر.
-افلاطون (١٣٨٦). جمهور. ترجمه فؤاد روحانی، تهران: علمی و فرهنگی.
-امام خمینی، روح‌الله (1378). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-پیترال، برگر (1380). افول سکولاریزم، دین خیزش گر و سیاست جهانی. ترجمه افشار امیری، تهران: پنگان.
-ترکمان، محمد (1362). رسائل اعلامیه‌ها، مکتوبات...؛ و روزنامه شیخ فضل‌الله نوری، تهران: رسا.
- توینبی، آرنولد (۱۳۵3). تمدن در بوته آزمایش، ترجمه ابوطالب صارمی، تهران: امیرکبیر.
- توینبی، آرنولد، (١٣٧٦). تاریخ تمدن. ترجمه محمدحسین آریا، تهران: امیرکبیر.
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (1/3/1369). بیانات در دیدار اعضای ستاد برگزاری مراسم اولین سالگرد ارتحال امام خمینی.
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (14/03/1383). بیانات در مراسم پانزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی.
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (۱۹/۱۱/۱۳۹۶). بیانات در دیدار فرماندهان و کارکنان نیروی هوایی ارتش.
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (4/4/1400). بیانات پس از دریافت نوبت اول واکسن ایرانی کرونا.
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (29/9/1401). بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با خانواده شهدای شاه‌چراغ.https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=51528
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (26/1/1379). بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران.
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (24/12/1396). بیانات در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=39229
-دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (19/11/1396). بیانات در دیدار فرماندهان و کارکنان نیروی هوایی.
-دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (14/11/1390). خطبه‌های نماز جمعه تهران + ترجمه خطبه عربی.
-دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (5/9/1382). بیانات در دیدار کارگزاران نظام.
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (29/11/1396). بیانات در دیدار مردم آذربایجان شرقی.
- دورکیم، امیل (١٣٦٣). درباره تقسیم کار اجتماعی، ترجمه باقر پرهام، بابل: کتاب‌سرای بابل.
- دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۸۷). لغتنامه دهخدا. تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا.
- روزنامه رستاخیز (۱۲/۱۱/۱۳۵۶)، شماره 658.
- رضایی، امیر مسعود (1391). ایران در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار. تهران: پیمان.
- رفیع پور، فرامرز (۱۳۸۰). توسعه و تضاد. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- زبیدی، محب‌الدین محمد مرتضی (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
- سعادت، میترا (1395). موانع پیشرفت جامعه عصر قاجار از دید سفرنامه‌های رجال عصر قاجار. جندی‌شاپور، 2 (8)،1 - 12. https://www.ensani.ir/fa/article/379500
- سلطانی، مصطفی، فرمانیان، مهدی و روحی، نبی اله (1398). بنیان‌های فکری تمدن نوین اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری. مطالعات راهبردی ناجا، 4(14)، 5-29. https://sid.ir/paper/270256/fa
- سیاح، احمد (بی‌تا). فرهنگ بزرگ جامع نوین، تهران: اسلام.
- سیاهپوش، امیر، شفیعی‌فر، محمد و راجی، محمدحسین (1401). انقلاب اسلامی، زمینه‌ها، دستاوردها و آسیب‌ها. قم: معارف.
- شیرودی، مرتضی (1399). قدرت نرم، ‌تمدن نوین اسلامی و بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. علم و تمدن در اسلام، 2(5)، 114 -132. http://noo.rs/hWi8Z
- صدر، سید محمدباقر (١٣٦٩). انسان مسئول و تاریخ‌ساز از دیدگاه قرآن. تهران: بنیاد قرآن.
- طباطبایی، محمدحسین (١٣٧٤). تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- طوسی، نصیرالدین (1373). اخلاق انصاری، تهران: دانشگاه تهران.
- عَلَم، اسدالله (1381). یادداشت‌های علم. تهران: مازیار.
- عیوضی، محمدرحیم (۱۳۸۰). طبقات اجتماعی و رژیم شاه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- غنی، سیروس (1401). ایران برآمدن رضاخان. تهران: نیلوفر.
- فارابی، ابونصر (۱۹۹۶). آراء اهل المدینة الفاضلة، بیروت: دارالمشرق.
- فتحی شقاقی (1391). شیعه و سنی غوغای ساختگی. ترجمه سید هادی خسروشاهی، تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
- فشاهی، محمدرضا (1360). تکوین سرمایه‌داری در ایران. تهران: گوتنبرگ.
- فیومی، احمد بن محمد (1414). مصباح المنیر. قم: مؤسسه دارالهجرة.
- قاضی مرادی، حسن (1402). استبداد در ایران. تهران: نشر اختران.
- قانع، احمدعلی (1379). علل انحطاط تمدن‌ها از دیدگاه قرآن کریم. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
- مجله زن روز (۱۷ /10/ ۱۳۵۶)، شماره 535.
- مسعودی، حمید (1387). سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی. زمانه، (75 و 76)، 60 - 67. http://noo.rs/sBPi9
- مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۰). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
- مطهری، مرتضی (1386). مجموعه آثار (فقه و حقوق). قم: صدرا.
- مصطفوی، حسن (١٣٦٠). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- معاصر، حسن (1347). تاریخ استقرار مشروطیت در ایران، تهران: ابن‌سینا.
- ملکوتیان، مصطفی (1389). ایدئولوژی و رهبری و تأثیر آن بر پیروزی سریع، ثبات پایدار و بازتاب جهانی انقلاب اسلامی ایران. سیاست، 40 (2)، 287-305.
- ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد (1395). تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: پر.
- نامدار، مظفر (1387). فراسوی بیداری ایرانی – اسلامی، پانزده خرداد، (17)، 17 - 53. http://noo.rs/OGkDw
-نظری، علی‌اشرف (1386). ناسیونالیسم و هویت ایرانی، مطالعه موردی دوره پهلوی اول. پژوهش حقوق عمومی، 9 (22)،141-173. https://qjpl.atu.ac.ir/article_2733.html
- نوروزی، محمدجواد‌ (1400). بیانیه‌ گام دوم انقلاب. تهران: سمت.
- نوری، میرزا حسین (١٤٠٨). مستدرک الوسائل. قم: مؤسسه آل البیت.(ع)
- ویل دورانت (بی‌تا). تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران: علمی و فرهنگی.
 
 
دوره 4، شماره 7
خرداد 1405
صفحه 165-190

  • تاریخ دریافت 13 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 02 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 15 آذر 1404