انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

بازنمایی خشونت‌ سیاسی در ایدئولوژی‌های ایران پساانقلاب (اسلام‌گرایی، مارکسیسم و لیبرالیسم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری جامعه شناسی سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
10.22034/fademo.2025.529496.1119
چکیده
این مقاله به بررسی بازنمایی خشونت سیاسی در ایران پس از انقلاب اسلامی (۱۳60 ـ ۱۳57) از منظر سه ایدئولوژی اصلی آن دوره، یعنی اسلام‌گرایی، مارکسیسم و لیبرالیسم، می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، تحلیل چگونگی بازنمایی خشونت سیاسی در گفتارهای سیاسی مبتنی بر این ایدئولوژی‌هاست. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی و بررسی نشریات مرتبط با هر یک از این جریان‌های ایدئولوژیک گردآوری شده‌اند. روش تحلیل نیز مبتنی بر بررسی هفت کنش زبانی جیمز پل جی، شامل برجسته‌سازی، کنش‌سازی، هویت‌سازی، رابطه‌سازی، سیاست‌سازی، پیوندسازی و دانش‌سازی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بازنمایی خشونت سیاسی از سوی ایدئولوژی‌های اصلی این دوره، بر سه الگوی متفاوت استوار بوده است: اسلام‌گرایان خشونت سیاسی را در قالب خشونت مشروع یا نامشروع توجیه یا تقبیح می‌کردند؛ مارکسیست‌ها بر اصالت و ضرورت خشونت در راستای تکامل تاریخی تأکید داشتند؛ و لیبرال‌ها رویکردی خشونت پرهیز را دنبال می‌کردند. بررسی بازنمایی خشونت سیاسی در بستر ایدئولوژی‌های این دوره، ما را به مفهوم فراگیر «خشونت انقلابی» رهنمون می‌سازد. در سال‌های پس از انقلاب، هر یک از این ایدئولوژی‌ها به‌گونه‌ای متفاوت در شکل‌گیری وضعیت خشونت‌زده آن دوره نقش ایفا کردند: اسلام‌گرایان از طریق نهادهای انقلابی، مارکسیست‌ها با توسل به مبارزه مسلحانه و لیبرال‌ها از رهگذر تلاش‌های ناکافی برای تحقق گذار مسالمت‌آمیز، هر یک به سهم خود در پدید آمدن این وضعیت مؤثر بودند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- آرنت، هانا (1400). توتالیتاریسم. ترجمه محسن ثلاثی، تهران: ثالث.
- آرنت، هانا (1394). خشونت. ترجمه عزت اله فولادوند، تهران: خوارزمی.
- استیرن، فرانسوا (1381). خشونت و قدرت. ترجمه بهنام جعفری، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1385). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- اونز، برد (1396). گفتگوهایی درباره خشونت. ترجمه گروه مترجمان، تهران: ترجمان علوم انسانی.
- ایگلتون، تری (1381). درآمدی بر ایدئولوژی. ترجمه اکبر معصوم بیگی، تهران: آگاه.
- بشیریه، حسین (1382). دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران (دوره جمهوری اسلامی). تهران: نگاه معاصر.
- بهروز، مازیار (1400). شورشیان آرمان‌خواه (ناکامی چپ در ایران). ترجمه مهدی پرتوی، تهران: ققنوس.
- تاجیک، محمدرضا (1378). غیرت و هویت: شکل‌گیری گفتمان انقلابی در ایران. متین، 1(1)،25-7.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1377.1.1.3.9
- جعفریان، رسول (1393). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی – سیاسی ایران (سال‌های 1357-1320). تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
- رایان، مایکل و کلنر، داگلاس (1386). به خاطر مخاطب (نقش ایدئولوژی چپ در سینما). ترجمه کاظم حسن‌زاده، خردنامه همشهری، (13 و 14)، 58-59. http://noo.rs/VS4ks
- روزنامه آیندگان، ۱۸ /12/ ۱۳۵۷، شماره 3307 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/523065
- روزنامه آیندگان، 31 /2/ 1358، شماره 3355 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/599371
- روزنامه آیندگان، ۲2 /2/ ۱۳۵۸، شماره 3354 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/599370
- روزنامه آیندگان، 31 /2/ 1358، شماره 3355 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/599371
- روزنامه اطلاعات، 8 /7 / 1358، شماره 15965.https://sana.nlai.ir/handle/123456789/928912
 - روزنامه اطلاعات، 17 /7/ 1358، شماره 15972 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/928918
- روزنامه اطلاعات، 26 /7/ 1358، شماره 15980 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/928926
- روزنامه اطلاعات، 20 /8/ 1358، شماره 15999 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/928946
- روزنامه اطلاعات، 21/ 8/ 1358، شماره 16000 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/928947
- روزنامه اطلاعات، ۲2/۸/۱۳۵۸، شماره 16001. https://sana.nlai.ir/handle/123456789/928948
- روزنامه جمهوری اسلامی، 25 /11/ 1358، شماره 210
- روزنامه کار، 15 /5/ 1358، شماره 4389 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/791256
- روزنامه کار، 20 /12/ 1358، شماره 4420 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/791274
- روزنامه کار، 27 /12/ 1358، شماره 4396 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/791261
- روزنامه نبرد خلق، ۲5 /1/ ۱۳۵۸، شماره 137
 - روزنامه نبرد خلق، ۱7 /6/ ۱۳۵۸، شماره 159
- روزنامه مجاهد، ۳۰ /2/ ۱۳۵۸، شماره 942 https://sana.nlai.ir/handle/123456789/75450
 - روزنامه میزان، 14 /2/ 1358، شماره 156
 - روزنامه میزان، 17/2/ 1358، شماره 158
- روزنامه میزان، ۱۶/۸/۱۳۵۸، شماره 213
- ژیژک، اسلاوی (1398). خشونت (پنج نگاه زیرچشمی). ترجمه علی‌رضا پاک نهاد، تهران: نی.
- سرمدی، بهزاد (1369). تأملاتی درباره فرهنگ سیاسی جامعه ایران. مجله اختر، 5(7)، 35-18.
- سفیری، مسعود (1379). کالبدشکافی خشونت. تهران: نی.
- سمیعی اصفهانی، علیرضا و دیگران (1404). تحلیل راهبردهای خشونت کلامی در گفتمان روشنفکری مشروطه. پژوهش‌های راهبردی سیاسی. 6 (6)، 27- 59. https://doi.org/10.22054/qpss.2025.84517.3576
- صادقی، مریم (1382). پسااستعمارگرایی و بازنمایی خشونت سیاسی. مطالعات روابط بین‌الملل، 2 (4)،40- 65.
- فکوهی، ناصر (1378). خشونت سیاسی. تهران: پیام امروز.
- فوران، جان (1382). مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی. ترجمه احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- فوکو، میشل (1380). ایران: روح یک جهان بی‌روح. ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
-کورلانسکی، مارک (1390). خشونت پرهیزی؛ تاریخ یک اندیشه خطرناک. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: پیکان.
- مالشویچ، سینیشا (1400). جامعه‌شناسی جنگ و خشونت. ترجمه سینا باستانی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
 - میخلز، روبرت (1385). جامعه‌شناسی احزاب سیاسی؛ مطالعه‌ای در مورد گرایش‌های الیگارشی در دموکراسی‌ها. ترجمه احمد نقیب‌زاده، تهران: قومس.
- نصیری اوانکی، جواد، درویش پور، حجت‌الله و مقصودی، مجتبی (1404). نقش دین‌داری در ایجاد خشونت یا مدارای سیاسی در ایران پساانقلاب. انقلاب پژوهی، 6(3)، 223- 250.
- نوربخش، یونس (1387). کالبدشکافی انقلاب اسلامی ایران. تهران: معارف.
- نورث، داگلاس (1401). خشونت و نظم‌های اجتماعی: یک چهارچوب مفهومی برای تفسیر تاریخ ثبت شده بشر. ترجمه جعفر خیرخواهان، تهران: روزنه.
- نوری نیا، حسین و دیگران (1402). تبیین جامعه‌شناختی تمایزات خشونت سیاسی پیش و پس از انقلاب ایران. مطالعات اجتماعی ایران، 17(2)، 129-151.
 - وسنو، روبرت (1401). جامعه‌شناسی فرهنگ؛ نظریه‌ای درباره رابطه اندیشه و ساختار اجتماعی. ترجمه مصطفی مهرآیین، تهران: کرگدن.
- هال، استوارت (1396). معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی. ترجمه احمد گل محمدی، تهران: نی.
 - هیوود، اندرو (1388). سیاست. ترجمه عبدالرحمن عالم، تهران: نی.
- Bajoghli, N. (2019). Iran Reframed: Anxieties of Power in the Islamic Republic. California: Stanford University Press.
 Elias, N. (2014). Power and Civility. New York: Pantheon.-
- Ghamar Tabrizi, B.(2022). Remembering the Revolution: Memory, Violence, and Identity in Post-Revolutionary Iran. Chicago: University of Chicago Press.
-Gee, J. P. (2014). An Introduction to Discourse Analysis: Theory and Method. New York: Routledge.
Gee, J. P. (2018). How to do Discourse Analysis: A Toolkit. New York: Routledge -
Mouffe, C. (2011). On the Political. New York: Routledge-
دوره 4، شماره 7
خرداد 1405
صفحه 75-106

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 29 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 01 مهر 1404