انقلاب پژوهی

انقلاب پژوهی

زمینه‌های شکل‌گیری رویکرد الهیاتی در تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
2 دکترای تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
در حوزۀ تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی، آثار بسیاری نگاشته شده‌اند که انقلاب را از زاویۀ کلام و الهیات تحلیل کرده‌اند. تاریخ­نگاری الهیات محور پیشینه­ای طولانی دارد؛ اما پس از انقلاب در ابعاد گسترده­تری رشد یافت. این موضوع که تاریخ­نگاری با رویکرد کلامی چگونه بعد از انقلاب توسعه یافت مسئلۀ نوشتار حاضر است. در این مقاله تلاش کردیم به این سؤال پاسخ دهیم که چه زمینه­هایی موجب توسعه رویکرد الهیاتی در تاریخ­نگاری انقلاب اسلامی شد؟ یکی از مهم­ترین زمینه­هایی که منجر به تقویت این رویکرد به‌مثابه نوعی عقلانیت و اندیشه­ورزی شد را می­توان در آموزه­ها و شعارهای ایدئولوژی تشیع یافت. مبانی شیعی در تاریخ‌نگاری نیز رسوخ کرد و جهان‌بینی تاریخ­ورزان را تحت تأثیر خود قرار داد. با وقوع انقلاب اسلامی به‌عنوان یک انقلاب دینی و متأثر از مذهب تشیع، ابعاد مختلف جامعه رنگ و بوی دینی به خود گرفت. اسلام­گرایان تلاش کردند دانش­هایی همچون دانش تاریخ را با توجه به مبانی الهیاتی بازتعریف کنند. رهبر و ایدئولوگ­های انقلاب بر اساس مبانی دینی و الهیاتی به تاریخ نظر می­کرد. ریشۀ این تأکیدها را می‌توان در چالش‌ها و تعاملات فکری میان عقلانیت تئولوژیک و عقلانیت مدرن جستجو کرد. درحالی‌که اندیشمندان متأثر از عقلانیت مدرن به دنبال ارائه فهمی انسانی و مادی از رخدادهای تاریخی بودند، اندیشمندان متأثر از عقلانیت تئولوژیک فهمی الهیاتی از رخداد انقلاب ارائه می­دادند؛ موضوعی که به تاریخ­نگاری نیز وارد شد و تاریخ­نگاری الهیاتی را پیرامون رخداد انقلاب اسلامی ایجاد کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • آبراهامیان، یرواند (1389). تاریخ ایران مدرن. ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
  • آونج، مینا، حضرتی، حسن و بصیرت منش، حمید (1401). مبانی الهیاتی تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی ایران.فصلنامه تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام،13 (31)، 1-23.https://doi.org/10.22034/jiiph.2022.48103.2245  
  • اسپوزیتو، جان ال (1393). انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن. ترجمه محسن مدیر شانه چی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
  • الگار، حامد (1369). دین و دولت در ایران. ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: نشر توس.
  • امام خمینی، سید روح‌الله (1392). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر امام خمینی.
  • امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  • بازرگان، مهدی (1353). باد و باران در قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • بازرگان، مهدی (1393). مجموعه آثار (22)، انقلاب اسلامی (1). تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.
  • بازرگان، مهدی (1379). مجموعه ­آثار (7)، مباحث علمی و اسلامی. تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.
  • بازرگان، مهدی (1387). مجموعه آثار (8). تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.
  • بازرگان، مهدی (1380). مجموعه آثار 4، مباحث اجتماعی و فنی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • بشیریه، حسین (1384). زمینه‌های اجتماعی بحران سیاسی در ایران معاصر. فصلنامه رفاه اجتماعی، 4 (16)،137-154.http://noo.rs/0gKjH
  • بشیریه، حسین (1380). آموزش دانش سیاسی. تهران: مؤسسه نگاه معاصر.
  • بشیریه، حسین (1378). جامعه مدنی و توسعه سیاسی در ایران. تهران: مؤسسه نشر علوم نوین.
  • جمشیدی، مهدی (1392). پژوهشی پیرامون تاریخ تحلیلی انتقادی جریان اصلاح­طلبی در جمهوری اسلامی. پانزده خرداد، 11 (37 و 38)، 129-170. http://noo.rs/VfhPO
  • حضرتی، حسن (به کوشش) (1398). تاریخ­نگاری انقلاب اسلامی در دام عوام­زدگی. در نقد روش­شناسی تاریخ­نگاری انقلاب اسلامی، تهران: پژوهشکده امام خمینی انقلاب اسلامی، 139-156.
  • حضرتی، حسن (1401). مورخان و امر قدسی. به کوشش فاطمه بختیاری، تهران: نشر لوگوس.
  • سعیدی یگانه، فرهاد ، محمدنیا، دکتر مهدی و سیفی، عبدالمجید (1401) بررسی تطبیقی نقش دیپلماسی عمومی در دو دولت اصول‌گرا و اعتدال‌گرا. مطالعات علوم اجتماعی، 8 (1)، 83-99. 
  • http://noo.rs/d0HA0
  • شریعتی، علی (1394). حسین وارث آدم، (مجموعه آثار 19). تهران: انتشارات سپیده باوران.
  • عنایت، حمید (1380). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
  • فوزی، یحیی (1388). اندیشه سیاسی در ایران بعد از انقلاب. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، چاپ اول.
  • فیرحی، داود (1398) نسبت تاریخ­نگاری انقلاب اسلامی و تاریخ­نگاری قدسی. در نقد روش­شناسی تاریخ­نگاری انقلاب اسلامی، به کوشش حسن حضرتی، تهران: پژوهشکده امام خمینی انقلاب اسلامی، 15-27.
  • فیرحی، داود (1389). دین و دولت در عصر مدرن، دولت اسلامی و تولیدات فکر سیاسی. تهران: نشر رخداد نو.
  • قادری، حاتم (1380). اندیشه­های سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
  • مطهری، مرتضی (1388). امدادهای غیبی در زندگی بشر. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1387). آینده انقلاب اسلامی ایران. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1384). بررسی اجمالی نهضت­های اسلامی در صدسال اخیر. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1360). پیرامون انقلاب اسلامی. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1382). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1389). مجموعه آثار (نبوت). تهران: انتشارات صدرا.
  • مکالا، سی. بی. ین (1387). بنیادهای علم تاریخ؛ چیستی و اعتبار شناخت تاریخی. ترجمه احمد گل محمدی، تهران: نشر نی.
  • میر سلیم، سید مصطفی (1389). جریان شناسی فرهنگی ایران بعد از انقلاب اسلامی. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
  • نجفیان رضوی، لیلا و حسن حضرتی (1402). تاریخ و کلام در اهل‌بیت نگاری شیعیان. در مورخان و امر قدسی، تهران: نشر لوگوس.

 

 

 

  • تاریخ دریافت 25 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 12 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 29 خرداد 1404