در حوزۀ تاریخنگاری انقلاب اسلامی، آثار بسیاری نگاشته شدهاند که انقلاب را از زاویۀ کلام و الهیات تحلیل کردهاند. تاریخنگاری الهیات محور پیشینهای طولانی دارد؛ اما پس از انقلاب در ابعاد گستردهتری رشد یافت. این موضوع که تاریخنگاری با رویکرد کلامی چگونه بعد از انقلاب توسعه یافت مسئلۀ نوشتار حاضر است. در این مقاله تلاش کردیم به این سؤال پاسخ دهیم که چه زمینههایی موجب توسعه رویکرد الهیاتی در تاریخنگاری انقلاب اسلامی شد؟ یکی از مهمترین زمینههایی که منجر به تقویت این رویکرد بهمثابه نوعی عقلانیت و اندیشهورزی شد را میتوان در آموزهها و شعارهای ایدئولوژی تشیع یافت. مبانی شیعی در تاریخنگاری نیز رسوخ کرد و جهانبینی تاریخورزان را تحت تأثیر خود قرار داد. با وقوع انقلاب اسلامی بهعنوان یک انقلاب دینی و متأثر از مذهب تشیع، ابعاد مختلف جامعه رنگ و بوی دینی به خود گرفت. اسلامگرایان تلاش کردند دانشهایی همچون دانش تاریخ را با توجه به مبانی الهیاتی بازتعریف کنند. رهبر و ایدئولوگهای انقلاب بر اساس مبانی دینی و الهیاتی به تاریخ نظر میکرد. ریشۀ این تأکیدها را میتوان در چالشها و تعاملات فکری میان عقلانیت تئولوژیک و عقلانیت مدرن جستجو کرد. درحالیکه اندیشمندان متأثر از عقلانیت مدرن به دنبال ارائه فهمی انسانی و مادی از رخدادهای تاریخی بودند، اندیشمندان متأثر از عقلانیت تئولوژیک فهمی الهیاتی از رخداد انقلاب ارائه میدادند؛ موضوعی که به تاریخنگاری نیز وارد شد و تاریخنگاری الهیاتی را پیرامون رخداد انقلاب اسلامی ایجاد کرد.
آبراهامیان، یرواند (1389). تاریخ ایران مدرن. ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
آونج، مینا، حضرتی، حسن و بصیرت منش، حمید (1401). مبانی الهیاتی تاریخنگاری انقلاب اسلامی ایران.فصلنامه تاریخنامه ایران بعد از اسلام،13 (31)، 1-23.https://doi.org/10.22034/jiiph.2022.48103.2245
اسپوزیتو، جان ال (1393). انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن. ترجمه محسن مدیر شانه چی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
الگار، حامد (1369). دین و دولت در ایران. ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: نشر توس.
امام خمینی، سید روحالله (1392). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر امام خمینی.
امام خمینی، سید روحالله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
بازرگان، مهدی (1353). باد و باران در قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
بازرگان، مهدی (1393). مجموعه آثار (22)، انقلاب اسلامی (1). تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.
بازرگان، مهدی (1379). مجموعه آثار (7)، مباحث علمی و اسلامی. تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.
بازرگان، مهدی (1387). مجموعه آثار (8). تهران: بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان.
بازرگان، مهدی (1380). مجموعه آثار 4، مباحث اجتماعی و فنی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
بشیریه، حسین (1384). زمینههای اجتماعی بحران سیاسی در ایران معاصر. فصلنامه رفاه اجتماعی، 4 (16)،137-154.http://noo.rs/0gKjH
بشیریه، حسین (1380). آموزش دانش سیاسی. تهران: مؤسسه نگاه معاصر.
بشیریه، حسین (1378). جامعه مدنی و توسعه سیاسی در ایران. تهران: مؤسسه نشر علوم نوین.
جمشیدی، مهدی (1392). پژوهشی پیرامون تاریخ تحلیلی انتقادی جریان اصلاحطلبی در جمهوری اسلامی. پانزده خرداد، 11 (37 و 38)، 129-170. http://noo.rs/VfhPO
حضرتی، حسن (به کوشش) (1398). تاریخنگاری انقلاب اسلامی در دام عوامزدگی. در نقد روششناسی تاریخنگاری انقلاب اسلامی، تهران: پژوهشکده امام خمینی انقلاب اسلامی، 139-156.
حضرتی، حسن (1401). مورخان و امر قدسی. به کوشش فاطمه بختیاری، تهران: نشر لوگوس.
شریعتی، علی (1394). حسین وارث آدم، (مجموعه آثار 19). تهران: انتشارات سپیده باوران.
عنایت، حمید (1380). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
فوزی، یحیی (1388). اندیشه سیاسی در ایران بعد از انقلاب. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، چاپ اول.
فیرحی، داود (1398) نسبت تاریخنگاری انقلاب اسلامی و تاریخنگاری قدسی. در نقدروششناسی تاریخنگاری انقلاب اسلامی، به کوشش حسن حضرتی، تهران: پژوهشکده امام خمینی انقلاب اسلامی، 15-27.
فیرحی، داود (1389). دین و دولت در عصر مدرن، دولت اسلامی و تولیدات فکر سیاسی. تهران: نشر رخداد نو.
قادری، حاتم (1380). اندیشههای سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
مطهری، مرتضی (1388). امدادهای غیبی در زندگی بشر.تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1387). آینده انقلاب اسلامی ایران. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1384). بررسی اجمالی نهضتهای اسلامی در صدسال اخیر. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1360). پیرامون انقلاب اسلامی. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1382). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1389). مجموعه آثار (نبوت). تهران: انتشارات صدرا.
مکالا، سی. بی. ین (1387). بنیادهای علم تاریخ؛ چیستی و اعتبار شناخت تاریخی. ترجمه احمد گل محمدی، تهران: نشر نی.
میر سلیم، سید مصطفی (1389). جریان شناسی فرهنگی ایران بعد از انقلاب اسلامی. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
نجفیان رضوی، لیلا و حسن حضرتی (1402). تاریخ و کلام در اهلبیت نگاری شیعیان. در مورخان و امر قدسی، تهران: نشر لوگوس.
بصیرتمنش,حمید و آونج,مینا . (1404). زمینههای شکلگیری رویکرد الهیاتی در تاریخنگاری انقلاب اسلامی. انقلاب پژوهی, 3(5), 133-153. doi: 10.22034/fademo.2025.519132.1101
MLA
بصیرتمنش,حمید , و آونج,مینا . "زمینههای شکلگیری رویکرد الهیاتی در تاریخنگاری انقلاب اسلامی", انقلاب پژوهی, 3, 5, 1404, 133-153. doi: 10.22034/fademo.2025.519132.1101
HARVARD
بصیرتمنش حمید, آونج مینا. (1404). 'زمینههای شکلگیری رویکرد الهیاتی در تاریخنگاری انقلاب اسلامی', انقلاب پژوهی, 3(5), pp. 133-153. doi: 10.22034/fademo.2025.519132.1101
CHICAGO
حمید بصیرتمنش و مینا آونج, "زمینههای شکلگیری رویکرد الهیاتی در تاریخنگاری انقلاب اسلامی," انقلاب پژوهی, 3 5 (1404): 133-153, doi: 10.22034/fademo.2025.519132.1101
VANCOUVER
بصیرتمنش حمید, آونج مینا. زمینههای شکلگیری رویکرد الهیاتی در تاریخنگاری انقلاب اسلامی. انقلاب پژوهی, 1404; 3(5): 133-153. doi: 10.22034/fademo.2025.519132.1101