پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی انقلاب پژوهی 3041-8704 4 7 2026 05 22 Examining the Dual Consequences of the Educational System in the Pahlavi Era: From State Legitimation to the Contextualization of the Islamic Revolution of Iran بررسی پیامدهای دوگانه نظام آموزشی عصر پهلوی: از مشروعیت‌سازی دولتی تا بسترسازی انقلاب اسلامی ایران 217 246 246838 10.22034/fademo.2026.580526.1183 FA مسعود شجاعی دانشجوی دکتری گروه مطالعات راهبردی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران. 0009-0003-5532-4395 محمد مصطفائی دانشیار گروه مطالعات راهبردی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران. 0000-0002-4825-7476 Journal Article 2026 05 05 The present study aims to explain the legitimizing and unintended consequences of the educational system during the Pahlavi era, employing a historical-analytical method and qualitative content analysis. The research population includes documents, library resources, and scholarly articles related to educational developments in the Pahlavi period (1925–1979), with purposive sampling used for selection. The analysis process was conducted in three stages: open, axial, and selective coding. The findings indicate that alongside legitimizing outcomes<span dir="RTL" lang="AR-SA">ــ</span>such as the expansion of educational bureaucracy, increased literacy rates, growth in student enrollment, and the emergence of a new middle class<span dir="RTL" lang="AR-SA">ــ</span>the Pahlavi educational system also produced a set of unintended consequences. These included a gap between the expectations generated by education and the actual capacities of the labor market, identity-driven reactions among various social groups (including the establishment of over 180 Islamic schools as alternatives to the formal system), and the gradual transformation of schools into arenas for the formation of critical discourse and political activism. The analysis of causal mechanisms reveals that these unintended consequences materialized through processes such as the "ideal-reality gap," the "unexpected return of human capital," and "identity reaction to cultural homogenization." Grounded in Iran's historical experience during the Pahlavi period, these findings suggest that educational modernization<span dir="RTL" lang="AR-SA">ــ</span>characterized by its authoritarian nature and relative disregard for the socio-cultural and religious context of Iranian society<span dir="RTL" lang="AR-SA">ــ</span>did not ultimately serve as a source of legitimation, but rather contributed to the groundwork for political change. پژوهش حاضر با هدف تبیین پیامدهای مشروعیت‌بخش و ناخواسته نظام آموزشی در عصر پهلوی با روش تاریخی-تحلیلی و تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. جامعه پژوهش شامل اسناد، منابع کتابخانه‌ای و مقالات علمی مرتبط با تحولات آموزشی دوره پهلوی (۱۳۵۷-۱۳۰۴) بوده و نمونه‌گیری به روش هدفمند انتخاب گردید. فرآیند تحلیل در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت پذیرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام آموزشی در عصر پهلوی، در کنار پیامدهای مشروعیت‌بخش چون گسترش دیوان سالاری آموزشی، افزایش نرخ سواد، رشد تعداد دانش‌آموزان و شکل‌گیری طبقه متوسط جدید، مجموعه‌ای از پیامدهای ناخواسته نیز تولید کرد. شکاف میان انتظارات ایجادشده توسط آموزش و ظرفیت‌های واقعی بازار کار، واکنش‌های هویتی گروه‌های مختلف اجتماعی (از جمله تأسیس بیش از ۱۸۰ مدرسه اسلامی به عنوان بدیل نظام رسمی) و تبدیل تدریجی مدارس به عرصه‌ای برای شکل‌گیری گفتمان انتقادی و کنشگری سیاسی از مهم‌ترین پیامدهای این نظام آموزشی به شمار می‌روند. تحلیل سازوکار‌های علّی نشان می‌دهد که این پیامدهای ناخواسته از طریق فرآیندهایی چون «شکاف آرمان-واقعیت»، «بازگشت غیرمنتظره سرمایه انسانی» و «واکنش هویتی به یکسان‌سازی فرهنگی» تحقق یافتند. این یافته‌ها که مبتنی بر تجربه تاریخی ایران در دوره پهلوی است، نشان می‌دهد که نوسازی آموزشی با ویژگی‌هایی چون ماهیت آمرانه و بی‌توجهی نسبی به بافت فرهنگی-دینی جامعه به جای مشروعیت‌سازی، به بسترسازی برای تغییر سیاسی انجامید. https://trs.ri-khomeini.ac.ir/article_246838_031d9fdfb2280b968f580773c63b385a.pdf